Szkoła nie z obrazka

 

Są miejsca, które z założenia powinny kojarzyć się z bezpieczeństwem. Dom, niewielka miejscowość, szkoła. To przestrzenie codzienności, w których człowiek powinien czuć się spokojnie, ponieważ zna obowiązujące w nich zasady. Właśnie dlatego wykorzystanie takiego miejsca jako tła mrocznej historii może wywoływać większy niepokój niż umieszczenie akcji w przestrzeni od początku kojarzącej się z zagrożeniem.  Pan Sebastian Imielski w powieści „Szkoła na wzgórzu” wykorzystuje szkołę oraz zamkniętą społeczność, aby stworzyć historię, w której pozorna zwyczajność stopniowo zaczyna pękać. Pod jej powierzchnią kryją się tajemnice, dawne wydarzenia i pytania, na które nie wszyscy chcą odpowiadać.

„Szkoła na wzgórzu” jest thrillerem, który można czytać przede wszystkim dla zagadki kryminalnej i napięcia, jednak byłoby niesprawiedliwe sprowadzenie tej powieści wyłącznie do pytania o rozwiązanie tajemnicy. Znacznie ciekawsze okazuje się to, co dzieje się wokół niej. Autor pokazuje społeczność, w której przeszłość nie została naprawdę przepracowana. Można próbować o niej nie mówić, można udawać, że pewne wydarzenia zostały zapomniane, ale milczenie nie sprawia, że przestają istnieć. Przeciwnie – czasami właśnie dzięki milczeniu przeszłość zyskuje największą władzę nad teraźniejszością.

Głównym bohaterem powieści jest Sylwester Cichy, który rozpoczyna pracę jako nauczyciel języka polskiego w szkole w Sławinie. Przyjazd do nowego miejsca powinien oznaczać początek kolejnego etapu jego życia. Początkowo nic nie wskazuje na to, że szkoła stanie się dla niego przestrzenią znacznie bardziej niebezpieczną, niż można byłoby przypuszczać. Stopniowo jednak Cichy zaczyna dostrzegać rzeczy, które nie pozwalają mu pozostać obojętnym. Ważną rolę odgrywa tutaj samo środowisko szkolne. Szkoła jest miejscem szczególnym, ponieważ łączy wiele różnych światów. Są w niej nauczyciele, uczniowie, dyrekcja i rodzice. Istnieją formalne zasady, ale obok nich funkcjonują również zasady niepisane. Każda taka społeczność tworzy własną hierarchię. Jedni posiadają większy wpływ, inni pozostają podporządkowani. Nie wszystkie konflikty wychodzą na powierzchnię, nie wszystkie problemy zostają nazwane. Placówką kieruje małżeństwo Mechów. Już samo przedstawienie szkoły jako miejsca posiadającego własną strukturę zależności sprawia, że czytelnik zaczyna się zastanawiać, jak wiele może pozostawać niewidoczne dla osoby przychodzącej z zewnątrz. Cichy właśnie taką osobą jest. Nie zna wszystkich dawnych historii i powiązań. Dzięki temu może dostrzec to, co dla innych stało się normalnością.

Sytuacja zmienia się dramatycznie, kiedy znika jedna z uczennic. Zaginięcie młodej dziewczyny staje się punktem, od którego zwyczajna szkolna rzeczywistość zaczyna odsłaniać swoje drugie oblicze. Cichy nie potrafi przejść obok tej sprawy obojętnie. Zaczyna interesować się wydarzeniem, zadawać pytania i szukać informacji. Wtedy teraźniejszość spotyka się z przeszłością.

Okazuje się bowiem, że dwadzieścia pięć lat wcześniej zaginęła inna dziewczyna, której nigdy nie odnaleziono. Dwa wydarzenia oddzielone ćwierćwieczem zaczynają tworzyć niepokojący wzór. Czy jest to przypadek? Czy pomiędzy sprawami istnieje związek? A jeżeli istnieje, dlaczego przez tyle lat nikt nie dotarł do prawdy? Ten element fabuły jest niezwykle charakterystyczny dla dobrego thrillera. Zagadka nie dotyczy już tylko tego, co dzieje się obecnie. Bohater musi zacząć odkopywać historię miejsca, w którym się znalazł. Każda odpowiedź może prowadzić do kolejnego pytania, a osoby, które początkowo wydawały się nieistotne, mogą posiadać wiedzę mającą ogromne znaczenie. Cichy rozpoczyna własne dochodzenie, a pomaga mu dziennikarz Karol Zawada, który przed laty zajmował się wcześniejszym zaginięciem. To połączenie dwóch perspektyw – nauczyciela znajdującego się wewnątrz szkolnego środowiska oraz dziennikarza pamiętającego dawną sprawę – pozwala stopniowo łączyć elementy przeszłości i teraźniejszości.

Jednym z najciekawszych motywów „Szkoły na wzgórzu” jest dla mnie właśnie pamięć. Człowiek często zakłada, że czas rozwiązuje problemy. Mówimy, że pewne wydarzenia należą do przeszłości, że trzeba żyć dalej, że po wielu latach nie ma sensu wracać do dawnych spraw. Ale czy czas rzeczywiście może unieważnić krzywdę? Jeżeli ktoś zaginął, rodzina nie otrzymała odpowiedzi, a sprawa pozostała niewyjaśniona, upływ kolejnych lat nie sprawia przecież, że pytania znikają. Zmieniają się jedynie ludzie, którzy je zadają. W powieści Pana Imielskiego przeszłość można potraktować niemal jak kolejnego bohatera. Jest niewidoczna, a jednak stale obecna. Wpływa na zachowania ludzi i atmosferę miejsca. Powraca wtedy, kiedy najmniej jest oczekiwana. To, co miało zostać pogrzebane, zaczyna wychodzić na powierzchnię. Szczególnie mocno wiąże się z tym motyw milczenia.

Milczenie samo w sobie nie musi oznaczać winy. Człowiek może milczeć ze strachu. Może nie być pewny tego, co widział. Może obawiać się konsekwencji. Może uznać, że dana sprawa go nie dotyczy. Problem zaczyna się jednak wtedy, kiedy milczenie wielu osób tworzy system pozwalający ukrywać prawdę. W małych społecznościach takie mechanizmy mogą działać szczególnie silnie. Ludzie znają się od lat. Łączą ich więzi rodzinne, zawodowe i towarzyskie. Jedna osoba zna tajemnicę drugiej, ktoś komuś kiedyś pomógł, ktoś inny posiada wobec kogoś zobowiązanie. W takiej rzeczywistości ujawnienie prawdy może oznaczać znacznie więcej niż rozwiązanie jednej zagadki. Może zachwiać całym układem relacji.

Dlatego jednym z najważniejszych pytań pojawiających się podczas lektury nie jest dla mnie wyłącznie: „Co się wydarzyło?” Znacznie bardziej interesujące brzmi: „Kto wiedział?” A zaraz po nim pojawia się kolejne: „Dlaczego milczał?”

To właśnie takie pytania sprawiają, że thriller przestaje być prostą zabawą z czytelnikiem polegającą na odnalezieniu sprawcy. Zaczyna dotyczyć ludzkich wyborów.

 

Można przecież nie uczestniczyć bezpośrednio w złu, a mimo to pozwolić mu istnieć. Wystarczy odwrócić wzrok. Nie zadać pytania. Uznać, że lepiej się nie mieszać. Powiedzieć sobie, że prawdopodobnie ktoś inny zajmie się sprawą. W tym kontekście bardzo ważna staje się postać Sylwestra Cichego. Jego siła nie polega na tym, że posiada wszystkie odpowiedzi. Przeciwnie – znajduje się w miejscu, którego historii dopiero się uczy. Jego najważniejszą cechą okazuje się niezgoda na obojętność. Cichy pyta tam, gdzie inni woleliby pozostawić ciszę. A zadawanie pytań może być niebezpieczne. W thrillerach często największe zagrożenie pojawia się nie wtedy, gdy bohater niczego nie wie, ale właśnie wtedy, gdy zaczyna rozumieć zbyt wiele. Dopóki pozostaje obojętny, nie stanowi dla nikogo problemu. Dopiero kolejne odkrycia sprawiają, że może naruszyć porządek budowany przez lata.

„Szkoła na wzgórzu” opowiada więc również o cenie ciekawości i cenie prawdy. Lubimy mówić, że prawda zawsze jest wartością. W rzeczywistości prawda potrafi być destrukcyjna. Może zniszczyć reputację, relacje, kariery i wyobrażenie o ludziach, których znaliśmy przez całe życie. Może sprawić, że trzeba będzie na nowo ocenić własną przeszłość. Nie oznacza to jednak, że należy z niej rezygnować. Wręcz przeciwnie. Im bardziej ktoś próbuje ukryć prawdę, tym ważniejsze staje się pytanie o powód tego milczenia.

Interesujący jest także sam tytuł powieści. „Szkoła na wzgórzu” brzmi początkowo niemal niewinnie. Można wyobrazić sobie budynek stojący ponad miejscowością, widoczny z daleka, będący jednym z jej najważniejszych punktów. Jednak wraz z rozwojem historii znaczenie tytułu może stawać się coraz bardziej niepokojące. Wzgórze jest miejscem znajdującym się ponad otoczeniem. Z jego szczytu można wiele zobaczyć. Paradoksalnie szkoła znajdująca się wysoko może jednocześnie skrywać rzeczy, których przez lata nikt nie chciał dostrzec. To interesująca sprzeczność: miejsce widoczne dla wszystkich może przechowywać tajemnice niewidoczne dla większości. Równie istotny jest wybór szkoły jako centrum kryminalnej historii. Gdyby akcja rozgrywała się w opuszczonym domu czy odizolowanym lesie, czytelnik od początku spodziewałby się zagrożenia. Szkoła działa inaczej. Jest znajoma. Każdy zna dźwięk szkolnego korytarza, klasy, pokoju nauczycielskiego czy dzwonka. I właśnie ta zwyczajność potęguje niepokój.

Najbardziej przerażające nie jest bowiem zło, które od początku wygląda jak zło. Znacznie bardziej przeraża możliwość, że może ono przez lata funkcjonować obok codzienności. Ludzie mogą rano przychodzić do pracy, prowadzić rozmowy, pić kawę, prowadzić lekcje, wracać do swoich domów i jednocześnie nosić w sobie wiedzę dotyczącą wydarzeń, o których nigdy nie zdecydowali się powiedzieć. To jeden z powodów, dla których zamknięta społeczność tak dobrze sprawdza się w thrillerze. Czytelnik zaczyna podejrzewać niemal każdego. Każda rozmowa może posiadać drugie znaczenie. Każde przemilczenie zaczyna zwracać uwagę. Człowiek, który wydaje się sympatyczny, może coś ukrywać, ale równie dobrze podejrzane zachowanie może mieć zupełnie niewinne wyjaśnienie.

Autor może dzięki temu prowadzić z czytelnikiem grę. Odbiorca próbuje wyprzedzić bohatera, tworzy własne teorie, ocenia postacie i zastanawia się, które informacje są naprawdę ważne. Dobry thriller wykorzystuje właśnie tę potrzebę. Nie pozwala czytelnikowi pozostawać biernym obserwatorem. Zmusza go do nieustannego analizowania wydarzeń. Istotny jest również psychologiczny wymiar strachu. Zagrożenie nie musi przyjmować postaci bezpośredniej przemocy. Czasami znacznie skuteczniejsza jest świadomość, że ktoś wie o naszych działaniach. Że jesteśmy obserwowani. Że pytanie, które zadaliśmy, wywołało reakcję, której się nie spodziewaliśmy. Niepewność działa na wyobraźnię mocniej niż jednoznaczność. Dopóki nie wiadomo, komu można ufać, nawet pozornie zwyczajna rozmowa może stać się źródłem napięcia. W takim świecie bohater musi nie tylko poszukiwać prawdy, ale również nieustannie oceniać ludzi znajdujących się wokół niego. Ważnym elementem książki jest też zderzenie jednostki z grupą. Jedna osoba może zacząć zadawać pytania, ale grupa posiada ogromną siłę. Może ignorować, wyśmiewać, podważać wiarygodność albo próbować przekonać człowieka, że widzi problem tam, gdzie go nie ma. Wtedy pojawia się niezwykle ważne pytanie: jak długo jesteśmy gotowi ufać własnym obserwacjom, jeśli wszyscy wokół przekonują nas, że się mylimy? To problem wykraczający poza ramy kryminału. Dotyczy ludzkiej psychiki. Człowiek jest istotą społeczną i naturalnie poszukuje potwierdzenia swoich ocen u innych. Jeżeli wszyscy reagują inaczej niż on, może zacząć podważać własny osąd. Dlatego bohater poszukujący prawdy potrzebuje nie tylko inteligencji, ale również odwagi. Nie chodzi przy tym o odwagę rozumianą jako brak strachu. Znacznie ciekawsza jest odwaga człowieka, który boi się, ale mimo wszystko nie rezygnuje.

Można również zastanowić się, dlaczego historie dotyczące zaginięć są tak mocno oddziałującym motywem literatury kryminalnej. Morderstwo, choć tragiczne, daje pewność dotyczącą losu ofiary. Zaginięcie pozostawia pustkę. Nie ma odpowiedzi. Nie wiadomo, czy należy mieć nadzieję, czy rozpocząć żałobę. Dla bliskich osoby zaginionej czas może w pewnym sensie się zatrzymać. Każda wiadomość może być przełomem. Każdy telefon może przynieść odpowiedź. Każde nowe odkrycie może obudzić nadzieję, która wcześniej niemal wygasła. Jeżeli natomiast po wielu latach dochodzi do podobnego wydarzenia, przeszłość natychmiast ożywa. To, co zostało uznane za dawną tragedię, nagle może okazać się częścią większej historii. I właśnie tutaj „Szkoła na wzgórzu” wykorzystuje jeden z najbardziej interesujących mechanizmów thrillera – powtarzalność.

 

Dwadzieścia pięć lat to wystarczająco długo, aby zmienili się ludzie, szkoła i miejscowość. Jednocześnie jest to czas wystarczająco krótki, aby nadal żyły osoby pamiętające wcześniejsze wydarzenia. Przeszłość i teraźniejszość zaczynają się więc przenikać. Czy współczesne wydarzenia są konsekwencją dawnych? Czy ktoś powtarza wcześniejszy schemat? Czy odpowiedź na teraźniejszą zagadkę znajduje się w historii sprzed ćwierćwiecza? Takie pytania podtrzymują napięcie, ponieważ czytelnik wie, że rozwiązanie może wymagać spojrzenia znacznie dalej niż na ostatnie wydarzenia. Książka skłania również do refleksji nad odpowiedzialnością dorosłych za młodych ludzi. Szkoła powinna być przestrzenią, w której dziecko może liczyć na ochronę. Kiedy właśnie z takim miejscem zaczynają wiązać się tajemnice i zagrożenie, naruszona zostaje jedna z podstawowych zasad bezpieczeństwa. Dorosły posiada przewagę wynikającą z wieku, doświadczenia i pozycji. Młody człowiek musi w pewnym stopniu ufać systemowi stworzonemu przez dorosłych. Jeśli ten system zawodzi, konsekwencje mogą być dramatyczne. Dlatego zaginięcie uczennicy nie jest wyłącznie elementem kryminalnej układanki. Jest również symbolem porażki świata dorosłych, którzy mieli zapewniać bezpieczeństwo.

Można powiedzieć, że w powieści Pana Imielskiego prawdziwa tajemnica nie znajduje się wyłącznie w odpowiedzi na pytanie o los zaginionych osób. Tajemnicą pozostaje również mechanizm, który pozwala pewnym wydarzeniom przez lata pozostawać niewyjaśnionymi. To właśnie najbardziej niepokoi. Jednego człowieka można się bać. Znacznie trudniej poradzić sobie ze świadomością, że problem może być większy niż pojedyncza osoba. „Szkoła na wzgórzu” pokazuje także, jak złudne może być pierwsze wrażenie. Nowe miejsce oglądane oczami przybysza wydaje się początkowo zwyczajne. Dopiero z czasem drobne elementy zaczynają do siebie nie pasować.

Tak również często budowany jest strach w rzeczywistym życiu. Najpierw pojawia się niewielki dyskomfort. Coś wydaje się dziwne, ale trudno określić, dlaczego. Potem dochodzi kolejny szczegół. Następnie następny. W pewnym momencie człowiek uświadamia sobie, że to, co brał za przypadek, może nim nie być. Właśnie wtedy rodzi się prawdziwy lęk. Nie z pewności. Z podejrzenia. Dlatego pozycję tę można czytać jako historię o odkrywaniu kolejnych warstw rzeczywistości. Pierwsza jest zwyczajna. Druga budzi niepokój. Pod trzecią znajdują się wydarzenia sprzed lat. A im głębiej bohater próbuje dotrzeć, tym trudniejsze staje się wycofanie. Prawda posiada bowiem szczególną właściwość: kiedy człowiek zobaczy jej fragment, trudno ponownie udawać, że niczego nie wie. To chyba jedna z najmocniejszych refleksji, jakie może pozostawić ta powieść. Cichy mógłby przecież uznać, że sprawa go nie dotyczy. Jest nauczycielem, a nie policjantem. Mógłby wykonywać swoją pracę i pozostawić śledztwo odpowiednim służbom. Jednak wtedy musiałby zaakceptować własną obojętność. Jego zaangażowanie pokazuje więc konflikt pomiędzy bezpieczeństwem a sumieniem. Czasami najbezpieczniej jest nie wiedzieć. Jeżeli już jednak wiemy, pojawia się odpowiedzialność.

Co zrobić z poznaną prawdą? Czy powiedzieć o niej innym? Czy zaryzykować własny spokój? Czy walczyć o odpowiedź dotyczącą człowieka, którego właściwie się nie zna? Takie pytania sprawiają, że kryminalna historia nabiera wymiaru moralnego. Ważną rolę odgrywa również Karol Zawada. Jego obecność przypomina, że niektórych historii nie można całkowicie zamknąć. Dziennikarz, który przed laty interesował się pierwszą sprawą, staje się łącznikiem pomiędzy tym, co wydarzyło się dawniej, a tym, co dzieje się obecnie. Dzięki temu śledztwo Cichego nie rozpoczyna się od zera. Istnieją ślady, wspomnienia i ludzie, którzy coś pamiętają. Ale pamięć jest zawodna. Po dwudziestu pięciu latach człowiek może naprawdę nie pamiętać szczegółów. Może też pamiętać je inaczej niż wydarzyły się w rzeczywistości. A czasami może po prostu udawać, że nie pamięta. I właśnie ta ostatnia możliwość jest w thrillerze najbardziej niepokojąca.

„Szkoła na wzgórzu” można ostatecznie odczytać jako opowieść o tym, że prawdy nie da się bez końca zamykać w przeszłości. Można ją przykrywać kolejnymi latami, milczeniem i pozorną normalnością, ale wystarczy jedno wydarzenie, aby dawne pytania ponownie stały się aktualne. Najbardziej przerażające w tej historii nie jest więc samo istnienie tajemnicy. Przerażająca jest możliwość, że tajemnica mogła przetrwać tak długo, ponieważ komuś zależało na tym, aby nigdy nie została rozwiązana. Szkoła, która powinna być miejscem wiedzy, staje się paradoksalnie miejscem niewiedzy. Miejscem, w którym bohater musi odkrywać to, czego inni nie chcą powiedzieć. A wzgórze, które pozwala patrzeć dalej, nabiera jeszcze jednego symbolicznego znaczenia. Żeby zobaczyć prawdę, czasami trzeba wspiąć się ponad przyzwyczajenia, strach i wersję wydarzeń zaakceptowaną przez większość. Nie każdy jest gotowy to zrobić. Sylwester Cichy próbuje. I właśnie dlatego jego historia może zainteresować czytelnika nie tylko jako zagadka kryminalna. Staje się historią człowieka, który trafia do obcego środowiska i stopniowo odkrywa, że najważniejsze pytanie nie brzmi już: „Co wydarzyło się w tej szkole?”

Brzmi ono:

„Dlaczego przez tyle lat nikt nie powiedział prawdy?”

„Szkoła na wzgórzu” Pana Sebastiana Imielskiego jest więc thrillerem opartym nie tylko na tajemnicy, lecz również na atmosferze nieufności, pamięci i powracającej przeszłości. Pokazuje, że czas nie zawsze zamyka dawne sprawy. Czasami jedynie przykrywa je kolejnymi warstwami codzienności. Najbardziej niebezpieczne sekrety nie muszą być ukrywane w zamkniętych piwnicach czy opuszczonych budynkach. Mogą istnieć pośród ludzi prowadzących zwyczajne życie. A najbardziej skutecznym sposobem ich ochrony nie zawsze jest przemoc. Czasami wystarczy, że odpowiednio wiele osób zdecyduje się milczeć. Dlatego po lekturze pozostaje pytanie wykraczające daleko poza samą kryminalną intrygę: czy człowiek, który zna fragment prawdy i świadomie wybiera milczenie, rzeczywiście pozostaje tylko obserwatorem?

Być może właśnie tutaj znajduje się najmroczniejszy wymiar „Szkoły na wzgórzu”. Zło nie zawsze potrzebuje wielu ludzi, którzy będą je czynnie wspierać. Czasami potrzebuje jedynie wystarczająco wielu osób, które odwrócą wzrok. I dlatego tytułowa szkoła może budzić tak silny niepokój. Nie jest miejscem całkowicie obcym ani fantastycznym. Przeciwnie – jest niepokojąco znajoma. Za jej drzwiami toczą się lekcje i zwyczajne życie. Korytarzami chodzą uczniowie i nauczyciele. Ludzie rozmawiają, pracują, mają własne problemy i wracają wieczorami do domów. A gdzieś pomiędzy tym wszystkim znajduje się historia, której przez lata nie udało się opowiedzieć do końca. Najstraszniejsze, jest bowiem nie to, że szkoła na wzgórzu ma tajemnicę. Najstraszniejsze jest podejrzenie, że ktoś od dawna zna odpowiedź.

Książkę do receznji otrzymałam od Wydawnictwa Chemia Mózgu