Koniec, czy początek?

„Związek Sowiecki przestał istnieć na mapie świata, ale nie zniknął z wyobraźni tych, którzy nadal marzą o jego potędze.”

 

Czy upadek państwa oznacza jednocześnie koniec idei, która przez dziesięciolecia stanowiła fundament jego istnienia? Czy imperium można rzeczywiście pogrzebać wraz z jego flagą, instytucjami i granicami? A może największe niebezpieczeństwo pojawia się właśnie wtedy, gdy potęga przestaje istnieć na mapie, ale nadal żyje w świadomości tych, którzy nie potrafią pogodzić się z jej utratą?

Te pytania nasuwają się podczas refleksji nad publikacją „Koniec imperium (?). Imperium sowieckie: rozpad, dziedzictwo, próby odbudowy i rewanżu po 1991 r.”, wydaną przez Instytut Pamięci Narodowej w 2026 roku. Książka, przygotowana pod redakcją Pana Henryka Głębockiego i Pani Moniki Komanieckiej-Łyp, jest zbiorem analiz historycznych i politologicznych poświęconych rozpadowi Związku Sowieckiego oraz konsekwencjom tego wydarzenia. Powstała na podstawie konferencji zorganizowanej w dwudziestą piątą rocznicę rozwiązania ZSRR.

Najbardziej intrygującym elementem tytułu nie jest jednak słowo „imperium”, lecz umieszczony tuż obok niego znak zapytania. Ten pozornie nieistotny szczegół zmienia perspektywę patrzenia na historię. Sugeruje, że wydarzenia z grudnia 1991 roku, powszechnie uznawane za symboliczny koniec epoki, mogły być jedynie zakończeniem pewnego etapu, a nie definitywnym zamknięciem imperialnego rozdziału w dziejach Rosji. W moim przekonaniu właśnie ta niejednoznaczność stanowi najważniejszy punkt wyjścia do rozważań nad książką. Rozpad Związku Sowieckiego był niewątpliwie wydarzeniem przełomowym, które zmieniło polityczną mapę Europy i Azji. Nie doprowadził jednak do automatycznego zaniku mechanizmów myślenia ukształtowanych przez dziesięciolecia sowieckiej dominacji. Państwo przestało istnieć, lecz jego dziedzictwo przetrwało w strukturach władzy, politycznej kulturze, społecznej pamięci, a przede wszystkim w przekonaniu, że Rosja powinna odgrywać szczególną rolę wobec narodów, które niegdyś znajdowały się w granicach imperium.

Związek Sowiecki przez znaczną część XX wieku przedstawiał się jako państwo niemal niezniszczalne. Jego potęgę budowano na ogromnym terytorium, rozbudowanej armii, arsenale nuklearnym, scentralizowanej gospodarce i ideologii, która miała stanowić alternatywę dla zachodniego modelu społecznego. Oficjalna propaganda ukazywała ZSRR jako wspólnotę narodów połączonych ideą równości, postępu i solidarności. Za tym obrazem kryła się jednak rzeczywistość znacznie bardziej skomplikowana. Sowiecki system opierał się na kontroli politycznej, ograniczaniu wolności obywatelskich, podporządkowaniu społeczeństwa aparatowi państwowemu oraz przemocy stosowanej wobec rzeczywistych i domniemanych przeciwników władzy. Republiki związkowe posiadały formalnie określone uprawnienia, lecz zasadnicze decyzje polityczne zapadały w Moskwie. Również państwa Europy Środkowo-Wschodniej pozostawały przez dziesięciolecia w sowieckiej strefie wpływów, nie mogąc w pełni samodzielnie decydować o swojej polityce zagranicznej i ustroju.

 

Historia pokazała jednak, że militarna siła nie gwarantuje trwałości państwa. Pod koniec lat osiemdziesiątych Związek Sowiecki coraz wyraźniej ujawniał słabości gospodarcze, społeczne i narodowościowe. Reformy Michaiła Gorbaczowa, określane mianem pierestrojki i głasnosti, miały uzdrowić system, ale jednocześnie uruchomiły procesy, nad którymi centralna władza stopniowo traciła kontrolę. Narody przez lata podporządkowane Moskwie coraz śmielej domagały się prawa do samostanowienia. Odżywały historyczne pamięci o represjach, przymusowych przesiedleniach, rusyfikacji i utraconej niepodległości. Państwo, które przez dziesięciolecia deklarowało jedność, zaczęło ujawniać głębokie wewnętrzne podziały.

W grudniu 1991 roku nastąpił formalny kres Związku Sowieckiego. Dla milionów mieszkańców Europy Środkowej i Wschodniej był to symbol nadziei na wolność. Dla republik uzyskujących niepodległość oznaczał możliwość budowania własnej państwowości. Dla części społeczeństwa rosyjskiego stanowił natomiast doświadczenie utraty dawnej pozycji międzynarodowej, bezpieczeństwa ekonomicznego i przewidywalnego porządku. To zderzenie odmiennych pamięci wydaje mi się kluczowe dla zrozumienia dalszych wydarzeń.

Ten sam rok 1991 mógł być bowiem dla jednych początkiem wolności, a dla innych początkiem upokorzenia. Nie oznacza to, że którakolwiek z tych perspektyw powinna automatycznie unieważniać drugą. Pokazuje raczej, jak różne znaczenia może mieć jedno wydarzenie historyczne w zależności od doświadczeń społeczeństwa. Problem pojawia się wówczas, gdy pamięć o utracie własnej potęgi staje się uzasadnieniem dla ograniczania wolności innych narodów.

Upadek imperium bywa przedstawiany jako wydarzenie ostateczne: podpisanie dokumentów, zmiana flagi, rozwiązanie instytucji, powstanie nowych państw. Jednak rzeczywiste przemiany społeczne i mentalne przebiegają znacznie wolniej niż polityczne. Można rozwiązać Związek Sowiecki, ale nie można jednym aktem prawnym usunąć kilkudziesięciu lat propagandy, autorytarnych wzorców sprawowania władzy czy przekonań o szczególnej misji państwa. W tym kontekście jednym z najważniejszych zagadnień podejmowanych przez publikację IPN jest problem sowieckiej spuścizny we współczesnej Rosji. Nie chodzi przy tym wyłącznie o instytucje czy tradycje polityczne, lecz także o znacznie trudniejszą do uchwycenia sferę zbiorowej świadomości.

Przez dziesięciolecia obywatele Związku Sowieckiego funkcjonowali w systemie, w którym państwo przedstawiano jako wartość nadrzędną wobec jednostki. Potęga militarna była powodem do dumy, a geopolityczne wpływy stanowiły miernik znaczenia kraju. Takie myślenie nie musiało zniknąć wraz z ustrojem komunistycznym. Szczególnie interesujące jest to, że nostalgia za Związkiem Sowieckim nie zawsze oznacza tęsknotę za komunizmem. Dla części Rosjan wspomnienie dawnego państwa wiązało się z poczuciem stabilizacji, przewidywalnością życia, zatrudnieniem czy wyidealizowanym obrazem bezpieczeństwa socjalnego. Dla innych oznaczało przede wszystkim utraconą pozycję mocarstwową.

Należy przy tym pamiętać, że takie wspomnienia nie są jednolite. Społeczeństwo rosyjskie nie stanowi jednorodnej wspólnoty poglądów. Istnieli i istnieją w nim zarówno zwolennicy silnej, scentralizowanej władzy, jak i środowiska demokratyczne, krytycy imperializmu oraz osoby sprzeciwiające się wojnie i represjom. Właśnie dlatego tak ważne jest odróżnienie historycznej nostalgii od politycznego wykorzystywania tej nostalgii. Wspominanie utraconej stabilizacji nie jest tym samym co popieranie ekspansji terytorialnej. Jednak władza potrafi przekształcać zbiorowe rozczarowania w narrację o konieczności odzyskania dawnej wielkości.

Zastanawia mnie, jak łatwo pamięć historyczna może stać się narzędziem współczesnej polityki. Zamiast służyć rozumieniu przeszłości, zaczyna wówczas usprawiedliwiać określone działania. Historyczne zwycięstwa zostają wyeksponowane, zbrodnie przemilczane, a cierpienie innych narodów schodzi na dalszy plan. Imperium może więc przetrwać nie tylko w instytucjach, lecz również w sposobie opowiadania o historii.

Jednym z zagadnień szczególnie zasługujących na uwagę jest los państw powstałych po rozpadzie Związku Sowieckiego. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego uzyskanie przez nie niepodległości oznaczało prawo do samodzielnego kształtowania swojej przyszłości. Jednak z perspektywy rosyjskiej polityki mocarstwowej część tych państw nadal była postrzegana jako obszar szczególnych interesów Moskwy. Powstaje tu zasadnicze pytanie: czy państwo, które przez wiele dziesięcioleci dominowało nad innymi, potrafi zaakceptować ich pełną niezależność?

Nie jest to wyłącznie problem rosyjski. Historia zna liczne przykłady imperiów, które po utracie kolonii lub stref wpływów próbowały zachować polityczną, gospodarczą albo militarną kontrolę nad dawnymi terytoriami. Jednak w przypadku Rosji napięcie to nabrało szczególnego znaczenia ze względu na jej potencjał militarny, położenie geograficzne i trwałość określonych tradycji politycznych. W publikacji IPN osobne miejsce zajmuje między innymi analiza konsekwencji rozpadu ZSRR dla Ukrainy, autorstwa Pana Łukasza Adamskiego, oraz rozważania Pana Witolda Rodkiewicza dotyczące rosyjskiego postsowieckiego neoimperializmu. Już sam układ poruszanych zagadnień pokazuje, że kwestii rozpadu Związku Sowieckiego nie można rozpatrywać wyłącznie przez pryzmat wydarzeń z początku lat dziewięćdziesiątych. Jej konsekwencje rozciągają się na kolejne dekady.

Ukraina jest tutaj przypadkiem szczególnie wymownym. Jej niepodległość oznaczała nie tylko zmianę politycznych granic, lecz także zakwestionowanie wyobrażenia o historycznej i kulturowej jedności, na którym opierała się znaczna część rosyjskiej narracji imperialnej. Uznanie Ukrainy za w pełni suwerenny podmiot wymagało zaakceptowania, że jej społeczeństwo ma prawo samodzielnie określać własną tożsamość, język, kierunki integracji i polityczne sojusze. A przecież prawdziwa suwerenność istnieje dopiero wtedy, kiedy prawo do samodzielnego wyboru obejmuje również decyzje, które nie podobają się silniejszemu sąsiadowi To właśnie w tym miejscu kończy się retoryka współpracy, a zaczyna problem dominacji.

Historia nie zawsze rozwija się zgodnie z oczekiwaniami tych, którzy obserwują jej przełomowe momenty. Po zakończeniu zimnej wojny w wielu środowiskach politycznych i intelektualnych pojawiła się nadzieja, że Europa wkroczyła w epokę trwałego pokoju, a rywalizacja wielkich mocarstw stopniowo ustąpi miejsca współpracy gospodarczej i politycznej. Tymczasem kolejne wydarzenia pokazały, że zakończenie jednego konfliktu nie oznacza usunięcia jego przyczyn. Szczególnie znaczący wydaje mi się zawarty w książce motyw rosyjskiego rewanżu historii. Samo to sformułowanie prowokuje do zastanowienia. Rewanż kojarzy się przecież z potrzebą odzyskania tego, co zostało utracone, ale również z pragnieniem wyrównania rachunków. W odniesieniu do polityki państwowej nabiera niepokojącego znaczenia, ponieważ sugeruje traktowanie przeszłości jako uzasadnienia dla działań podejmowanych współcześnie.

Rosja po 1991 roku stanęła przed wyborem sposobu definiowania swojej pozycji w świecie. Mogła rozwijać model państwa narodowego, którego znaczenie wynikałoby z gospodarki, kultury, rozwoju społecznego oraz współpracy międzynarodowej. W jej polityce stopniowo umacniały się jednak również tendencje zmierzające do zachowania szczególnych wpływów na obszarze dawnego Związku Sowieckiego. Nie był to proces prosty ani pozbawiony sprzeczności. W relacjach Rosji z Zachodem występowały zarówno okresy współpracy, jak i narastających napięć. Dopiero analiza kolejnych wydarzeń pozwala dostrzec, w jaki sposób coraz większe znaczenie zyskiwała polityka oparta na przekonaniu o szczególnych prawach Rosji wobec jej sąsiadów.

Wojna rosyjsko-gruzińska w 2008 roku, aneksja Krymu w 2014 roku oraz rozpoczęta 24 lutego 2022 roku pełnoskalowa inwazja na Ukrainę stały się istotnymi punktami tej historii. Wydarzenia te pokazały, że spory dotyczące granic, bezpieczeństwa i politycznej orientacji państw postsowieckich mogą prowadzić do użycia siły militarnej. Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji z 2 marca 2022 roku potępiło rosyjską agresję przeciwko Ukrainie i zażądało wycofania rosyjskich wojsk.  W tym kontekście tytułowe pytanie o koniec imperium nabiera szczególnej aktualności.

Czy współczesna Rosja dąży do dosłownego odtworzenia Związku Sowieckiego? Takie stwierdzenie byłoby nadmiernym uproszczeniem. Nie musi bowiem chodzić o przywrócenie komunistycznego ustroju, dawnych symboli czy identycznego systemu administracyjnego. Istotą neoimperializmu może być raczej próba odzyskania możliwości decydowania o losach innych państw bez konieczności ich formalnego włączania do własnego terytorium. Imperialna dominacja może przyjmować różne formy: presji gospodarczej, uzależnienia energetycznego, wpływów politycznych, działań propagandowych, ingerencji w wewnętrzne sprawy sąsiadów czy wreszcie interwencji zbrojnej.

 

Wszystkie te mechanizmy łączy jedno: podważają zasadę, zgodnie z którą każde państwo ma prawo samodzielnie określać swoją przyszłość.

W mojej ocenie właśnie tutaj znajduje się zasadniczy konflikt pomiędzy imperialnym sposobem myślenia a współczesnym porządkiem międzynarodowym. Nie chodzi bowiem jedynie o granice, surowce czy bezpieczeństwo militarne. Chodzi o odpowiedź na pytanie, czy wielkość jednego państwa może być budowana kosztem wolności drugiego.

Jednym z najbardziej interesujących problemów związanych z upadkiem Związku Sowieckiego jest sposób, w jaki przeszłość funkcjonuje w zbiorowej pamięci. W książce szczególnie wymowny jest tytuł tekstu Pana Henryka Głębockiego: „Pamięć i płacz po imperium. Rozpad Związku Sowieckiego i geneza rosyjskiego rewanżu historii (1991–2022). Subiektywne postscriptum”. Zwraca on uwagę na emocjonalny wymiar utraty dawnej potęgi oraz znaczenie pamięci historycznej w kształtowaniu współczesnych postaw.

Pamięć zbiorowa rzadko stanowi wierne odbicie przeszłości. Jest raczej jej wybiórczą rekonstrukcją, tworzoną z wydarzeń, symboli, opowieści rodzinnych, doświadczeń społecznych i przekazów instytucjonalnych. W przypadku Związku Sowieckiego szczególnie widoczna jest sprzeczność między obrazem państwa zwycięskiego, potężnego i budzącego respekt a historią represji, terroru, przymusowych deportacji, ograniczania wolności i podporządkowywania sobie innych narodów. Można być dumnym ze zwycięstwa nad nazistowskimi Niemcami, a jednocześnie krytycznie oceniać stalinowski totalitaryzm. Można pamiętać o osiągnięciach naukowych czy technicznych ZSRR, nie zapominając o cenie, jaką płacili ludzie żyjący w systemie politycznego zniewolenia. Niebezpieczeństwo pojawia się wówczas, gdy pamięć historyczna zostaje pozbawiona tej wielowymiarowości.

Jeżeli opowieść o przeszłości ogranicza się wyłącznie do zwycięstw, rozwoju militarnego i politycznej potęgi, wówczas imperialne dziedzictwo może zacząć funkcjonować jako mit utraconego złotego wieku. Taki mit pozwala zapomnieć, że potęga jednego państwa często oznaczała cierpienie innych. Zastanawiające jest również to, jak łatwo narracja historyczna może zastąpić rzeczywistą dyskusję o współczesnych problemach społecznych. Zamiast pytać o poziom życia obywateli, jakość edukacji, służbę zdrowia czy przestrzeganie praw człowieka, można kierować uwagę społeczeństwa ku dawnym triumfom i historycznym krzywdom. Wówczas wielkość państwa przestaje być mierzona dobrobytem jego mieszkańców, a zaczyna być utożsamiana ze zdolnością wywierania presji na innych.

 

Właśnie dlatego analiza rosyjskiej nostalgii imperialnej wydaje mi się tak ważna. Pozwala bowiem zrozumieć, że historia nie funkcjonuje wyłącznie w podręcznikach i archiwach. Może stawać się aktywnym elementem polityki, wpływać na społeczne emocje, a nawet kształtować sposób uzasadniania konfliktów zbrojnych.

Publikacja Instytutu Pamięci Narodowej pozwala również spojrzeć na rozpad ZSRR z perspektywy polskich doświadczeń historycznych. Szczególne znaczenie ma tutaj tekst Pana Antoniego Dudka poświęcony kierunkom polityki wschodniej rządu Tadeusza Mazowieckiego oraz rozważania Pana Andrzeja Grajewskiego dotyczące pontyfikatu Jana Pawła II i rozpadu Związku Sowieckiego. Oba zagadnienia przypominają, że wydarzenia lat 1989–1991 należy rozpatrywać nie tylko jako proces polityczny, ale również jako przemianę społeczną, ideową i moralną.  Dla Polski koniec sowieckiej dominacji miał znaczenie fundamentalne. Przez dziesięciolecia po zakończeniu II wojny światowej nasze państwo funkcjonowało w rzeczywistości ograniczonej suwerenności. Chociaż formalnie pozostawało odrębnym organizmem państwowym, jego polityka była w znacznym stopniu uzależniona od decyzji podejmowanych w Moskwie.

Dlatego przemiany przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych oznaczały dla Polaków coś więcej niż zmianę ustroju. Stanowiły szansę na samodzielne określenie kierunku rozwoju państwa, odbudowanie demokratycznych instytucji i uniezależnienie polityki zagranicznej od sowieckiego centrum władzy. Jednocześnie doświadczenie Polski pokazuje, że odzyskanie wolności nie usuwa automatycznie wszystkich konsekwencji wcześniejszego podporządkowania.

Pozostają określone struktury społeczne, problemy gospodarcze, konflikty pamięci i trudne pytania o odpowiedzialność za przeszłość. Dziedzictwo systemu autorytarnego może wpływać na funkcjonowanie społeczeństwa jeszcze przez wiele lat po jego formalnym upadku. W tym kontekście warto zastanowić się także nad rolą Jana Pawła II oraz przemian społecznych, które dokonywały się w Polsce i innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Rozpad sowieckiego porządku nie był dziełem pojedynczego człowieka ani rezultatem jednego wydarzenia. Stanowił wynik współdziałania wielu czynników: kryzysu gospodarczego, przemian politycznych, presji społecznej, ruchów niepodległościowych oraz osłabienia zdolności Moskwy do utrzymywania dotychczasowej dominacji. Znaczenie miała również stopniowa zmiana świadomości społecznej.

Ludzie, którzy przez lata byli przekonywani, że określony system jest jedynym możliwym porządkiem, zaczęli dostrzegać, że rzeczywistość może wyglądać inaczej. W tym sensie upadek komunizmu był nie tylko wydarzeniem politycznym, ale także zwycięstwem przekonania, że historia nie musi być podporządkowana raz na zawsze ustalonemu scenariuszowi.

W rozważaniach nad współczesną Rosją szczególnie istotne wydaje mi się rozróżnienie pomiędzy komunizmem a imperializmem. Związek Sowiecki był państwem komunistycznym, lecz jego praktyki imperialne nie powstały w historycznej próżni. Rosja posiadała znacznie starszą tradycję ekspansji terytorialnej, centralizacji władzy i podporządkowywania sąsiednich obszarów. W czasach sowieckich część dawnych wzorców została przekształcona i podporządkowana nowej ideologii.

Po 1991 roku ideologia komunistyczna utraciła swoją pozycję fundamentu państwowego. Nie oznaczało to jednak, że automatycznie zanikły wszystkie wzorce myślenia związane z mocarstwowością. Można zatem postawić tezę, że współczesne próby odbudowy rosyjskich wpływów nie wymagają przywrócenia Związku Sowieckiego w jego dawnym kształcie. Wystarczy przekonanie, że Rosja ma historycznie uzasadnione prawo do szczególnej roli wobec państw sąsiednich. W tym miejscu ujawnia się zasadnicza różnica między normalnymi interesami bezpieczeństwa państwa a dążeniami neoimperialnymi. Każde państwo posiada interesy strategiczne, obawia się zagrożeń i prowadzi politykę mającą zapewnić mu bezpieczeństwo. Jednak interes bezpieczeństwa nie daje automatycznie prawa do naruszania granic innych państw ani do narzucania im decyzji politycznych.

Nie można bowiem uznawać własnej suwerenności za wartość nienaruszalną, jednocześnie odmawiając tego samego prawa sąsiadom. To sprzeczność, która pojawia się w wielu historycznych projektach imperialnych. Ich przedstawiciele często uzasadniali ekspansję koniecznością zapewnienia stabilności, ochrony ludności, obrony granic czy przywrócenia historycznej sprawiedliwości. Z perspektywy podporządkowywanych narodów działania te oznaczały jednak najczęściej ograniczenie samodzielności. Właśnie dlatego tak ważne jest, aby analizując polityczne deklaracje, nie poprzestawać na ich retorycznym znaczeniu, lecz zestawiać je z rzeczywistymi działaniami.

Najbardziej dramatycznym sprawdzianem trwałości postsowieckiego porządku stała się wojna przeciwko Ukrainie. Wydarzenia zapoczątkowane w 2014 roku, a następnie pełnoskalowa inwazja rosyjska w 2022 roku, ukazały, że niepodległość państw powstałych po rozpadzie ZSRR nie jest wyłącznie zagadnieniem historycznym. Jest również kwestią współczesnego bezpieczeństwa międzynarodowego. Ukraina przez wiele lat znajdowała się w centrum sporów dotyczących swojej politycznej orientacji, tożsamości i relacji z Rosją. Jej historia jest głęboko związana z dziejami Europy Wschodniej, ale nie oznacza to, że można sprowadzić ją do roli fragmentu historii rosyjskiej.

Właśnie tutaj dostrzegam jeden z najważniejszych problemów imperialnego sposobu postrzegania przeszłości: przekonanie, że dawne związki historyczne mogą stanowić podstawę współczesnych roszczeń politycznych. Tymczasem wspólna historia nie znosi prawa do odrębności.

 

Dwa narody mogą mieć wspólne tradycje, doświadczenia, językowe podobieństwa i historyczne powiązania, a jednocześnie tworzyć niezależne państwa, których obywatele podejmują własne decyzje. Z tego punktu widzenia ukraińskie dążenie do zachowania suwerenności jest czymś więcej niż walką o terytorium. Jest także obroną prawa do samodzielnego określania własnej tożsamości i miejsca w świecie.

Myśląc o tej wojnie, trudno nie dostrzec również jej ludzkiego wymiaru. Za pojęciami takimi jak „strefa wpływów”, „interesy strategiczne” czy „równowaga geopolityczna” kryją się konkretni ludzie: rodziny tracące domy, dzieci zmuszone do opuszczenia szkół, osoby rozdzielone z bliskimi i społeczności, których codzienne życie zostaje podporządkowane rzeczywistości wojennej. Historia imperiów bywa opowiadana poprzez decyzje władców, konferencje międzynarodowe i przesuwające się granice. Tymczasem koszty politycznych ambicji ponoszą również ludzie, którzy nie mieli wpływu na ich powstanie. To właśnie dlatego rozważania nad imperializmem nie powinny ograniczać się do analizy geopolitycznej. Powinny zawierać także wymiar etyczny.

Książka „Koniec imperium (?)” skłania do refleksji nad jeszcze jednym zagadnieniem: sposobem, w jaki społeczeństwa radzą sobie z doświadczeniem historycznej utraty. Upadek wielkiego państwa może oznaczać kryzys tożsamości. Ludzie przyzwyczajeni do określonego porządku muszą odnaleźć się w rzeczywistości, w której dawne symbole przestały mieć takie samo znaczenie, a wcześniejsze wyobrażenia o pozycji kraju zostały zakwestionowane. Nie musi to jednak prowadzić do dążenia do odbudowy imperium. Historia zna społeczeństwa, które po utracie dawnych wpływów stopniowo redefiniowały swoją rolę, rozwijały nowe instytucje i szukały znaczenia w innych dziedzinach niż ekspansja terytorialna.

Dlatego samo doświadczenie upadku nie przesądza o przyszłej polityce państwa. Decydujące jest raczej to, w jaki sposób doświadczenie to zostanie zinterpretowane. Można potraktować utratę imperium jako szansę na stworzenie innego modelu państwowości. Można również uczynić z niej symbol historycznej niesprawiedliwości, wymagającej naprawienia. W tym drugim przypadku polityka zaczyna koncentrować się nie na przyszłości, lecz na próbie odtworzenia przeszłości. A przecież żadnej epoki nie można przywrócić dokładnie w takiej postaci, w jakiej istniała. Zmieniają się społeczeństwa, granice, instytucje, gospodarki i międzynarodowe zależności. Próba zatrzymania tych przemian może prowadzić do konfliktu między nostalgiczną wizją historii a rzeczywistymi aspiracjami współczesnych narodów. Właśnie tę sprzeczność uważam za jeden z najważniejszych problemów, jakie można dostrzec podczas refleksji nad publikacją IPN.

 

Imperium, które nie potrafi pogodzić się z własnym końcem, może próbować odebrać innym prawo do nowego początku. To zdanie najlepiej oddaje moje rozumienie historycznego znaczenia wydarzeń po 1991 roku. Nie chodzi wyłącznie o przetrwanie określonej doktryny politycznej. Chodzi również o trudność zaakceptowania świata, w którym dawne centrum władzy przestaje być jedynym podmiotem decydującym o losach całego regionu.

Publikacja „Koniec imperium (?). Imperium sowieckie: rozpad, dziedzictwo, próby odbudowy i rewanżu po 1991 r.” stanowi ważny punkt wyjścia do namysłu nad współczesną historią Europy Wschodniej. Jej szczególną wartością jest wieloaspektowe spojrzenie na proces, który zbyt często sprowadza się do jednej daty — grudnia 1991 roku. Rozpad Związku Sowieckiego nie był bowiem wydarzeniem odizolowanym od przeszłości ani pozbawionym konsekwencji dla przyszłości. Jego przyczyny sięgały głęboko w strukturę sowieckiego systemu, natomiast skutki ujawniły się w polityce międzynarodowej, przemianach społecznych, sporach o pamięć historyczną i konfliktach kolejnych dziesięcioleci. Najbardziej poruszająca wydaje mi się jednak refleksja dotycząca trwałości imperialnego sposobu myślenia. Historia uczy, że państwa mogą zniknąć, granice mogą ulec zmianie, a systemy polityczne mogą zostać zastąpione nowymi. Znacznie trudniej zmienić przekonania, które przez pokolenia kształtowały zbiorową wyobraźnię.

Czy zatem Związek Sowiecki rzeczywiście się skończył?

W sensie prawnym, politycznym i instytucjonalnym odpowiedź jest jednoznaczna. Państwo to przestało istnieć w 1991 roku i nie zostało odtworzone. Jednak w sensie historycznej pamięci, dziedzictwa politycznego i wyobrażeń o mocarstwowej pozycji Rosji odpowiedź okazuje się bardziej złożona. I właśnie dlatego znak zapytania umieszczony w tytule książki ma tak istotne znaczenie. Nie podważa on faktu rozpadu ZSRR. Zachęca raczej do zastanowienia się, czy kres państwa musi oznaczać koniec imperialnych ambicji, które przez dziesięciolecia stanowiły jeden z fundamentów jego funkcjonowania. Dla mnie najważniejszą lekcją płynącą z tych rozważań jest przekonanie, że pamięć historyczna wiąże się z odpowiedzialnością. Powinna pomagać rozumieć błędy przeszłości, a nie służyć ich ponownemu usprawiedliwianiu. Powinna uczyć wrażliwości na doświadczenia innych narodów, a nie prowadzić do przekonania, że własne cierpienie daje prawo do zadawania cierpienia innym. Nie można budować trwałego pokoju na nostalgii za dominacją. Nie można również traktować historycznej wielkości jako usprawiedliwienia dla odbierania innym prawa do wolności. Ostatecznie historia imperium sowieckiego staje się więc opowieścią nie tylko o upadku konkretnego mocarstwa, ale także o znacznie bardziej uniwersalnym problemie: o relacji między władzą, pamięcią a odpowiedzialnością. I być może właśnie tutaj kryje się odpowiedź na pytanie postawione w tytule. Imperium nie kończy się naprawdę w chwili, gdy znika mapy. Kończy się dopiero wtedy, gdy jego dawna potęga przestaje być usprawiedliwieniem dla podporządkowywania innych. Dopóki bowiem utracona dominacja pozostaje politycznym marzeniem, dopóty przeszłość może stanowić zagrożenie dla przyszłości.

Książkę do recenzji otrzymałam od Instytutu Pamięci Narodowej.

 

Polska Słowiańska

Literatura od wieków pozwala człowiekowi przekraczać granice tego, co znane i racjonalne. Dzięki niej możemy wejść w świat, w którym codzienność spotyka się z tajemnicą, a rzeczy pozornie niemożliwe zaczynają wydawać się prawdopodobne. Tak właśnie dzieje się w powieści „Kikimora” Pani Agnieszki Korol. Autorka wykorzystuje motywy słowiańskiej mitologii, elementy fantastyczne i atmosferę niepokoju, aby opowiedzieć historię, która nie jest jedynie rozrywką. To także opowieść o człowieku, jego stosunku do natury, tradycji, pamięci oraz o granicach ludzkiego poznania.

Jednym z najważniejszych tematów książki jest zderzenie współczesnego, racjonalnego sposobu myślenia z dawnymi wierzeniami. Człowiek XXI wieku jest przyzwyczajony do tego, że niemal wszystko można wytłumaczyć. Nauka pozwala opisywać zjawiska przyrodnicze, medycyna wyjaśnia procesy zachodzące w organizmie, technologia pomaga kontrolować przestrzeń i czas. Tymczasem „Kikimora” prowadzi czytelnika do świata, w którym takie przekonanie okazuje się niewystarczające.

Główną bohaterką powieści jest Alina Żyłka, dziennikarka, która przyjeżdża do Gontów. Początkowo miejsce to może wydawać się spokojne, niemal odcięte od zwyczajnego świata. Jednak bardzo szybko okazuje się, że pod powierzchnią pozornego spokoju kryją się wydarzenia, których nie da się łatwo wytłumaczyć. Tajemnicza atmosfera wsi, niezwykłe zachowania ludzi oraz śmierć letników sprawiają, że bohaterka zaczyna interesować się tym, co naprawdę dzieje się wokół niej. Alina jest osobą racjonalną. Próbuje analizować fakty, szukać przyczyn, wyciągać logiczne wnioski. Jej zawód również wpływa na sposób, w jaki patrzy na świat. Jako dziennikarka jest przyzwyczajona do zadawania pytań i sprawdzania informacji. Jednak z czasem przekonuje się, że rzeczywistość Gontów nie daje się zamknąć w prostych schematach.

Ten motyw wydaje się szczególnie ważny, ponieważ pokazuje ograniczenia ludzkiego rozumu. Człowiek bardzo często zakłada, że jeżeli czegoś nie potrafi udowodnić, to dana rzecz nie istnieje. „Kikimora” stawia pod znakiem zapytania takie podejście. Nie oznacza to, że Pisarka zachęca do odrzucenia racjonalności. Wręcz przeciwnie – pokazuje, że logiczne myślenie jest potrzebne, ale nie musi oznaczać całkowitego zamknięcia na tajemnicę. Istotnym elementem powieści jest obecność słowiańskich bóstw i demonów. Pojawiają się między innymi Mokosz, Weles, Perun, Leszy, rusałki, strzygi, utopce, mamuny, Licho oraz tytułowa Kikimora. Dla współczesnego odbiorcy część tych nazw może brzmieć obco. Tym bardziej interesujące jest to, że Pani Agnieszka Korol przypomina o dawnych wierzeniach Słowian, które przez wieki funkcjonowały w kulturze ludowej.

Dzisiaj znacznie lepiej znamy mitologię grecką czy rzymską. Potrafimy wymienić Zeusa, Atenę, Afrodytę, Hadesa czy Posejdona. Coraz większą popularnością cieszy się również mitologia nordycka. Tymczasem słowiańskie wierzenia często pozostają na marginesie kultury popularnej. „Kikimora” może więc pełnić również funkcję przypominającą. Pokazuje, że rodzima mitologia jest równie bogata, tajemnicza i ciekawa.

 

Obecność dawnych istot nie jest w powieści jedynie ozdobą. Demonologia słowiańska zostaje wykorzystana do budowania znaczeń. Każda z tych postaci wiąże się z określonym obszarem życia człowieka, przyrody albo śmierci. Dzięki temu świat przedstawiony nabiera głębszego wymiaru. Szczególnie ważna staje się natura. Las, woda, ziemia czy burza nie są jedynie tłem wydarzeń. Można odnieść wrażenie, że przyroda posiada własną siłę i własne prawa. W dawnych wierzeniach człowiek nie uważał się za całkowitego pana świata. Żył blisko natury, był od niej zależny i musiał respektować jej rytm. Wiedział, że las może dawać pożywienie, ale może również być miejscem niebezpiecznym. Woda mogła ratować życie, ale mogła także je odebrać.

W „Kikimorze” ten dawny sposób patrzenia na rzeczywistość powraca. Natura staje się przestrzenią, której nie można bezkarnie podporządkowywać własnym potrzebom. Człowiek, który przekracza granice, może ponieść konsekwencje. Można więc odczytywać powieść jako komentarz dotyczący współczesnego stosunku ludzi do środowiska. Człowiek przez wieki coraz mocniej podporządkowywał sobie naturę. Wycinał lasy, osuszał tereny, budował drogi, miasta i fabryki. Przyroda coraz częściej była traktowana nie jak przestrzeń, z którą należy współistnieć, ale jak zasób, który można wykorzystać. Pani Agnieszka Korol przypomina, że takie podejście może być niebezpieczne. Świat naturalny nie jest czymś martwym i obojętnym. W powieści zyskuje on niemal własny głos. Słowiańskie demony i bóstwa można więc interpretować jako symboliczne uosobienie sił natury, które wymykają się ludzkiej kontroli.

Bardzo interesujący jest również motyw lasu. W literaturze las od dawna symbolizuje przestrzeń tajemnicy. Jest miejscem, w którym człowiek traci orientację, przestaje mieć kontrolę nad otoczeniem i zostaje zmuszony do konfrontacji z tym, czego się boi. W baśniach las bywa miejscem próby. Bohater wchodzi do niego jako jedna osoba, a wychodzi odmieniony. Podobny mechanizm można dostrzec w „Kikimorze”. Gonty i otaczająca je natura stają się przestrzenią, w której zwyczajne zasady przestają obowiązywać. Alina musi zmierzyć się nie tylko z tym, co dzieje się wokół niej, ale także z własnym sposobem rozumienia świata.

Ta przemiana bohaterki jest jednym z ciekawszych elementów powieści. Początkowo patrzy na wydarzenia z dystansem, próbuje je racjonalizować. Z czasem jednak zaczyna dostrzegać, że rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. Nie oznacza to całkowitego porzucenia logiki. Bohaterka raczej poszerza swoje spojrzenie. Można powiedzieć, że jej droga symbolizuje spotkanie dwóch światów: nowoczesności i tradycji. Alina reprezentuje współczesnego człowieka, który nauczył się ufać faktom i dowodom. Gonty natomiast reprezentują przestrzeń pamięci, dawnych historii i wierzeń. Dopiero zderzenie tych dwóch perspektyw pozwala bohaterce zobaczyć pełniejszy obraz rzeczywistości.  Książka porusza także temat pamięci kulturowej. Każde społeczeństwo posiada historie, legendy i opowieści przekazywane z pokolenia na pokolenie. Czasami wydają się one niepotrzebne, ponieważ dotyczą świata, który już nie istnieje. Jednak literatura pokazuje, że dawne opowieści nadal mogą mówić o problemach współczesności.

Mity nigdy nie były jedynie historiami o niezwykłych istotach. Wyrażały lęki, pragnienia i zasady obowiązujące w danej społeczności. Przestrzegały przed określonymi zachowaniami, uczyły szacunku wobec przyrody i pomagały człowiekowi tłumaczyć rzeczy, których nie rozumiał. Dlatego wykorzystanie słowiańskich wierzeń w „Kikimorze” ma znaczenie większe niż tylko stworzenie interesującego świata. Autorka pokazuje, że dawne wyobrażenia mogą nadal służyć do opowiadania o współczesnych problemach.

Tytułowa Kikimora jest tego dobrym przykładem. W słowiańskich wierzeniach była istotą związaną z przestrzenią domową, skrytą, niepokojącą i często wprowadzającą chaos. Sam wybór tej postaci na tytuł książki jest znaczący. Kikimora symbolizuje to, co ukryte. Jest czymś, co istnieje na granicy widzialnego i niewidzialnego. Można więc uznać ją za metaforę całej powieści. Pod pozornie zwyczajną rzeczywistością znajduje się drugi świat – świat dawnych sił, tradycji oraz tajemnic. Książka porusza również temat ludzkiego lęku. Strach nie zawsze wynika z bezpośredniego zagrożenia. Często boimy się tego, czego nie rozumiemy. Niepewność może być bardziej przerażająca niż konkretne niebezpieczeństwo. Właśnie dlatego obecność istot wywodzących się z mitologii działa na wyobraźnię czytelnika.

Jednocześnie Autorka nie tworzy historii całkowicie mrocznej. Ważnym elementem powieści jest także humor. Dzięki temu opowieść nie staje się ciężka. Połączenie tajemnicy, fantastyki i lżejszych momentów sprawia, że książka zachowuje dynamikę. Ciekawy jest również sposób łączenia różnych gatunków literackich. „Kikimora” zawiera elementy fantasy, kryminału i powieści obyczajowej. Tajemnicze zgony sprawiają, że pojawia się zagadka wymagająca rozwiązania. Czytelnik razem z bohaterką próbuje odkryć prawdę. Elementy fantastyczne powodują jednak, że rozwiązanie nie musi być zgodne z zasadami znanymi z klasycznego kryminału.

Takie połączenie gatunków sprawia, że historia staje się nieprzewidywalna. Czytelnik nie może być pewien czy dane wydarzenie ma logiczne wyjaśnienie, czy należy już do świata nadprzyrodzonego. Ważnym problemem jest również granica między wiarą a wiedzą. Człowiek często przeciwstawia te dwa pojęcia. Wierzyć oznacza dla wielu osób przyjmować coś bez dowodu, natomiast wiedzieć – posiadać potwierdzenie. Powieść Pani Agnieszki Korol pokazuje jednak, że granica ta nie zawsze jest oczywista.

Czy brak dowodu oznacza automatycznie brak istnienia? Czy człowiek naprawdę zna wszystkie mechanizmy świata? To pytania, które można sobie zadawać podczas lektury.

 

Z filozoficznego punktu widzenia powieść przypomina o ludzkiej ograniczoności. Człowiek posiada ogromną wiedzę, ale wciąż istnieją rzeczy, których nie rozumie. Im więcej odkrywamy, tym częściej uświadamiamy sobie, jak wiele pozostaje nieznane. Dlatego bardzo ważnym motywem „Kikimory” jest pokora. Współczesny człowiek łatwo przyzwyczaja się do poczucia kontroli. Chce kontrolować swoje otoczenie, czas, informacje, naturę, a nawet relacje. Tymczasem świat przedstawiony w książce pokazuje, że istnieją granice. Natura nie zawsze podporządkowuje się człowiekowi. Przeszłość nie znika tylko dlatego, że próbujemy o niej zapomnieć. Dawne wierzenia nadal pozostają częścią kultury, nawet jeżeli nie traktujemy ich dosłownie. Można zatem powiedzieć, że „Kikimora” jest również opowieścią o potrzebie zachowania równowagi. Ani całkowite odrzucenie racjonalności, ani bezkrytyczne przyjmowanie wszystkiego nie wydaje się właściwym rozwiązaniem. Najważniejsza staje się otwartość.

Człowiek powinien zadawać pytania, ale jednocześnie nie zakładać, że zna już wszystkie odpowiedzi. W tym sensie Alina może być postacią reprezentującą współczesnego czytelnika. Podobnie jak ona wchodzimy do świata Gontów z pewnym dystansem. Kolejne wydarzenia sprawiają jednak, że zaczynamy zastanawiać się nad własnymi przekonaniami. Powieść ma również wartość edukacyjną. Może zachęcać do zainteresowania się kulturą słowiańską. Dla wielu czytelników spotkanie z Mokoszą, Leszym, Welesem czy Kikimorą może być pierwszym kontaktem z tymi postaciami. W ten sposób literatura popularna pomaga przywracać elementy rodzimego dziedzictwa kulturowego. Warto także zwrócić uwagę na rolę kobiet w tej opowieści. Sama Alina jest bohaterką samodzielną, myślącą i aktywną. Nie jest osobą biernie obserwującą wydarzenia. Próbuje zrozumieć sytuację, szuka informacji i konfrontuje się z tajemnicą. Interesujące jest również wykorzystanie postaci Mokoszy, jednego z najważniejszych żeńskich bóstw słowiańskich, związanego między innymi z ziemią, kobiecością, płodnością i losem. Obecność takich motywów może dodatkowo wzmacniać kobiecą perspektywę powieści. „Kikimora” pokazuje także, jak silny wpływ na człowieka posiada miejsce, w którym żyje. Gonty nie są zwykłą lokalizacją. Wieś ma własną historię i pamięć. Przeszłość pozostawia po sobie ślady, nawet jeśli kolejni mieszkańcy próbują o niej zapomnieć. Motyw miejsca posiadającego pamięć jest bardzo interesujący. Domy, lasy, wsie czy miasta mogą być nośnikami historii. Człowiek przychodzi i odchodzi, ale przestrzeń pozostaje. W literaturze często to właśnie ona przechowuje tajemnice wcześniejszych pokoleń.

W „Kikimorze” teraźniejszość nie może zostać całkowicie oddzielona od przeszłości. Dawne historie wciąż wpływają na życie bohaterów. To przypomnienie, że również w rzeczywistym świecie przeszłość kształtuje teraźniejszość, nawet jeśli nie zawsze zdajemy sobie z tego sprawę.

 

Ostatecznie „Kikimora” Pani Agnieszki Korol jest czymś więcej niż opowieścią o słowiańskich demonach. Można ją odczytać jako historię o człowieku, który musi ponownie nauczyć się patrzeć na świat. Powieść przypomina, że racjonalność jest ogromną wartością, ale nie powinna prowadzić do przekonania, że człowiek jest w stanie całkowicie podporządkować sobie rzeczywistość. Potrzebna jest również ciekawość, szacunek i pokora. Największą siłą książki jest właśnie połączenie starego z nowym. Współczesna bohaterka spotyka się ze światem dawnych wierzeń. Nowoczesność zderza się z tradycją. Racjonalność spotyka tajemnicę. Cywilizacja konfrontuje się z naturą. Dzięki temu czytelnik może zadać sobie pytanie, czy naprawdę jesteśmy tak bardzo oddzieleni od ludzi żyjących setki lat temu. Być może zmieniły się nasze narzędzia, wiedza i sposób życia, ale podstawowe emocje pozostały podobne. Nadal boimy się nieznanego. Nadal próbujemy zrozumieć świat. Nadal tworzymy historie, które pomagają nam oswoić lęk. Właśnie dlatego dawne mity mogą być aktualne również dzisiaj.

Najważniejszym przesłaniem „Kikimory” wydaje mi się więc przypomnienie, że człowiek powinien zachować szacunek wobec świata, którego jest częścią. Nie wszystko można posiadać, kontrolować i podporządkować własnej woli. Dotyczy to zarówno natury, jak i historii czy kultury.  Pani Agnieszka Korol wykorzystuje słowiańską demonologię, by przypomnieć o potrzebie uważności. Las może być czymś więcej niż tylko przestrzenią pełną drzew. Legenda może zawierać pamięć dawnych pokoleń. Stary przesąd może być śladem sposobu, w jaki nasi przodkowie próbowali tłumaczyć rzeczywistość.

Dlatego pytanie, czy czytelnik wierzy w Kikimorę, wcale nie musi być najważniejsze. O wiele istotniejsze jest to, czy po przeczytaniu książki zacznie inaczej patrzeć na otaczający go świat. Być może największa wartość tej powieści polega właśnie na tym, że przypomina o istnieniu rzeczy, o których współczesny człowiek często zapomina – o znaczeniu tradycji, sile natury, bogactwie własnej kultury oraz o tym, że nawet w świecie pełnym technologii nadal istnieje miejsce na tajemnicę. „Kikimora” uczy również, że opowieści dawnych pokoleń nie muszą być martwym elementem przeszłości. Mogą zostać opowiedziane na nowo i wykorzystane do rozmowy o współczesnych problemach. Dzięki temu mitologia słowiańska przestaje być wyłącznie przedmiotem badań historyków i etnografów, a staje się żywym elementem literatury. Właśnie dlatego książkę Agnieszki Korol można uznać za interesujące spotkanie współczesności z przeszłością. Z jednej strony otrzymujemy historię pełną tajemnicy i fantastycznych istot, z drugiej – refleksję nad człowiekiem i jego miejscem w świecie. Ostatecznie „Kikimora” pozostawia czytelnika z ważnym pytaniem: czy wszystko, czego nie rozumiemy, powinniśmy natychmiast odrzucać?

 

Być może czasami warto dopuścić możliwość, że rzeczywistość jest bardziej skomplikowana niż nasze wyobrażenia o niej. Nie oznacza to rezygnacji z rozumu. Oznacza jedynie zgodę na to, że człowiek nie musi znać odpowiedzi na każde pytanie. I właśnie w tej przestrzeni pomiędzy wiedzą a tajemnicą, współczesnością a dawną wiarą, człowiekiem a naturą rozgrywa się najciekawszy wymiar „Kikimory”. To książka, która poprzez fantastykę przypomina o bardzo realnej prawdzie: człowiek jest tylko częścią świata, a nie jego absolutnym władcą.

Książkę do recenzji otrzymałam dzięki uprzejmości Autorki.

 

Sąsiedzi i rozliczenie

     „Wołyń przypomina, jak szybko sąsiedztwo może zostać zniszczone przez nacjonalizm, strach i pogardę wobec drugiego człowieka.”




         Historia relacji polsko-ukraińskich w pierwszej połowie XX wieku należy do najbardziej skomplikowanych, bolesnych i zarazem najbardziej podatnych na uproszczenia obszarów historii Europy Środkowo-Wschodniej. Jest to historia dwóch narodów, które przez stulecia funkcjonowały w tej samej przestrzeni geograficznej, politycznej i kulturowej, a jednocześnie coraz wyraźniej formułowały własne, często wzajemnie sprzeczne aspiracje narodowe. Wspólne sąsiedztwo nie oznaczało bowiem wyłącznie konfliktu. Oznaczało również codzienność: handel, pracę, życie w tych samych miejscowościach, kontakty rodzinne, wzajemne wpływy językowe i kulturowe. Tym bardziej dramatyczne wydaje się to, że w warunkach wojny, okupacji oraz radykalizacji ideologicznej przestrzeń sąsiedztwa mogła przekształcić się w przestrzeń przemocy. 

Książka Pana Bartosza Januszewskiego „Nie tylko Wołyń. Polacy i Ukraińcy – krótka historia najtrudniejszego ćwierćwiecza 1918–1945” podejmuje próbę przedstawienia tego niezwykle trudnego fragmentu wspólnej historii. Już tytuł publikacji zawiera istotną wskazówkę interpretacyjną. Autor nie ogranicza opowieści wyłącznie do Wołynia i wydarzeń 1943 roku. Przeciwnie – zachęca do spojrzenia na tragedię w perspektywie procesu historycznego, którego początki należy umieścić znacznie wcześniej. Aby zrozumieć wydarzenia II wojny światowej, nie wystarczy bowiem rozpocząć opowieści od masowych mordów na ludności polskiej. Konieczne jest przyjrzenie się konfliktom o granice po zakończeniu I wojny światowej, sytuacji ludności ukraińskiej w II Rzeczypospolitej, rozwojowi ukraińskiego nacjonalizmu, działalności Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, polityce państwa polskiego, a następnie konsekwencjom okupacji sowieckiej i niemieckiej. Najważniejszym walorem takiego spojrzenia jest możliwość dostrzeżenia mechanizmów prowadzących do tragedii. Nie oznacza to relatywizowania odpowiedzialności sprawców ani poszukiwania usprawiedliwienia dla zbrodni. Wyjaśnienie genezy wydarzeń i ich usprawiedliwienie są dwiema zupełnie różnymi kategoriami. Historyk powinien pytać nie tylko o to, co się wydarzyło, ale również, dlaczego określone idee mogły zdobyć zwolenników, dlaczego nastąpiła radykalizacja części społeczeństwa i jakie warunki umożliwiły przekształcenie konfliktu politycznego w masową przemoc wobec ludności cywilnej.

Właśnie w takim ujęciu książka Pana Januszewskiego staje się czymś więcej niż opowieścią o konflikcie polsko-ukraińskim. Jest także studium procesów, które pokazują, jak niebezpieczne mogą być nacjonalizm oparty na wykluczeniu, zbiorowe poczucie krzywdy, polityczna radykalizacja oraz przekonanie, że realizacja narodowego celu usprawiedliwia przemoc wobec drugiego człowieka.

Dla polskiej pamięci historycznej rok 1918 posiada znaczenie wyjątkowe. Po 123 latach zaborów Polska odzyskała niepodległość. Data ta kojarzy się z triumfem idei niepodległościowej, odbudową państwa oraz spełnieniem marzeń kolejnych pokoleń Polaków. Nie można jednak zrozumieć konfliktów narodowościowych tego okresu bez zauważenia, że rozpad wielkich imperiów otworzył perspektywę niepodległości także przed innymi narodami Europy Środkowo-Wschodniej. Własne aspiracje państwowe posiadali również Ukraińcy. Problem polegał na tym, że polskie i ukraińskie projekty narodowe obejmowały częściowo te same terytoria. Szczególne znaczenie posiadały Galicja Wschodnia i Lwów. Dla Polaków Lwów stanowił jeden z najważniejszych ośrodków życia narodowego, nauki i kultury. Z miastem związane były polskie tradycje historyczne i instytucje. Jednocześnie dla ukraińskiego ruchu narodowego Galicja Wschodnia była jednym z obszarów, na których miało powstać przyszłe państwo ukraińskie.

Konflikt polsko-ukraiński po zakończeniu I wojny światowej był zatem nie tylko sporem o granicę. Był konfliktem dwóch projektów państwowych, które w pewnych punktach wzajemnie się wykluczały. To niezwykle istotne dla późniejszych wydarzeń. Dla polskiej strony zwycięstwo i utrzymanie tych ziem w granicach II Rzeczypospolitej stanowiło sukces procesu odbudowy państwa. Dla części Ukraińców oznaczało natomiast klęskę własnych aspiracji niepodległościowych. Już w tym momencie powstała fundamentalna różnica pamięci. To samo wydarzenie mogło być przez jedną społeczność postrzegane jako zwycięstwo, a przez drugą jako narodowa porażka. Historia wielokrotnie pokazuje, że takie rozbieżności mogą stać się źródłem długotrwałego napięcia, szczególnie wtedy, gdy nie powstają mechanizmy umożliwiające pokojowe funkcjonowanie różnych grup narodowych w jednym państwie.

Jednym z najważniejszych zagadnień koniecznych do zrozumienia okresu międzywojennego jest wielonarodowy charakter II Rzeczypospolitej. Odrodzona Polska nie była państwem jednolitym narodowo. W jej granicach znajdowały się liczne społeczności ukraińskie, żydowskie, białoruskie, niemieckie i inne. Stawiało to przed państwem ogromne wyzwanie. Należało zbudować wspólną strukturę polityczną obejmującą ludność różniącą się językiem, religią, kulturą, tradycją historyczną oraz poczuciem przynależności narodowej. Zadanie to okazało się niezwykle trudne. Relacje państwa polskiego z ludnością ukraińską były skomplikowane. Obok prób normalizacji stosunków występowały działania prowadzące do narastania poczucia dyskryminacji i marginalizacji części Ukraińców. Spory dotyczyły między innymi szkolnictwa, języka, reprezentacji politycznej, osadnictwa, własności ziemi oraz funkcjonowania ukraińskich instytucji społecznych i kulturalnych.

Szczególnie kontrowersyjnym elementem polityki władz II RP pozostaje pacyfikacja przeprowadzona w 1930 roku na terenie Galicji Wschodniej. Była ona odpowiedzią państwa na akcje sabotażowe ukraińskich nacjonalistów, lecz sposób jej przeprowadzenia prowadził do dalszego wzrostu napięcia między państwem a częścią ludności ukraińskiej. Nie oznacza to jednak, że całe społeczeństwo ukraińskie przyjęło program radykalnego nacjonalizmu. To bardzo ważne rozróżnienie. Społeczność ukraińska była wewnętrznie zróżnicowana. Istniały ugrupowania polityczne poszukujące metod legalnej działalności, środowiska umiarkowane, przedstawiciele duchowieństwa, inteligencji i chłopstwa, którzy nie identyfikowali się z programem terrorystycznym. Redukowanie wszystkich Ukraińców do działalności organizacji nacjonalistycznych byłoby zatem takim samym błędem metodologicznym jak traktowanie całego polskiego społeczeństwa jako jednolitego pod względem politycznym. 

Jednym z kluczowych problemów omawianego okresu jest rozwój radykalnego ukraińskiego nacjonalizmu. W 1929 roku powstała Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Jej działalność i ideologia miały ogromne znaczenie dla dalszego rozwoju konfliktu. W nacjonalizmie integralnym naród stawał się wartością nadrzędną. Jednostka była podporządkowana interesowi wspólnoty narodowej, natomiast przemoc mogła być postrzegana jako dopuszczalne narzędzie osiągania celów politycznych. Tego rodzaju ideologia stwarzała niezwykle niebezpieczny mechanizm moralny: jeżeli dobro narodu zostaje uznane za wartość absolutną, przeciwnik może przestać być postrzegany jako człowiek posiadający niezbywalne prawa, a zacząć być traktowany jako przeszkoda, którą należy usunąć. W okresie międzywojennym OUN stosowała terror polityczny. Jednym z najbardziej znanych wydarzeń było zabójstwo ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego w 1934 roku.

Wydarzenia tego rodzaju pogłębiały konflikt. Państwo odpowiadało represjami, represje mogły wzmacniać poczucie krzywdy, a poczucie krzywdy stawało się argumentem wykorzystywanym przez radykałów. Powstawał mechanizm wzajemnego zaostrzania stanowisk. Właśnie ten aspekt historii wydaje mi się szczególnie istotny. Wielkie tragedie rzadko rozpoczynają się w chwili oddania pierwszego strzału. Zaczynają się wcześniej – od języka, ideologii i sposobu opisywania drugiego człowieka. Najpierw powstaje podział na „nas” i „ich”. Następnie „oni” stają się odpowiedzialni za nasze problemy. Później zostają przedstawieni jako zagrożenie. Wreszcie pojawia się przekonanie, że usunięcie ich jest warunkiem osiągnięcia dobra własnej wspólnoty. Jest to jeden z najbardziej uniwersalnych wniosków płynących z historii polsko-ukraińskiej pierwszej połowy XX wieku.

Wybuch II wojny światowej całkowicie zmienił sytuację na ziemiach zamieszkanych przez Polaków i Ukraińców. We wrześniu 1939 roku Polska została zaatakowana przez Niemcy, a następnie przez Związek Sowiecki. Państwo polskie utraciło kontrolę nad swoim terytorium, a mieszkańcy wschodnich województw II RP znaleźli się pod okupacją sowiecką.

 

Rozpad państwa miał konsekwencje wykraczające daleko poza zmianę administracji. Zniszczone zostały dotychczasowe struktury społeczne, polityczne i prawne. Okupacja sowiecka przyniosła represje, aresztowania, deportacje oraz terror skierowany przeciwko osobom uznawanym za przeciwników nowego systemu.

 

W takich warunkach wcześniejsze konflikty narodowościowe zaczęły funkcjonować w zupełnie nowym otoczeniu. Wojna nie stworzyła wszystkich istniejących wcześniej uprzedzeń i konfliktów, lecz radykalnie zwiększyła możliwość ich brutalnego ujawnienia. Prawo przestało chronić obywatela. Państwo przestało istnieć. Życie ludzkie gwałtownie straciło wartość.

Po niemieckim ataku na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 roku sytuacja ponownie uległa zmianie. Na terenach zamieszkiwanych przez Polaków i Ukraińców rozpoczęła się okupacja niemiecka, której brutalność jeszcze bardziej pogłębiła proces rozpadu dotychczasowego porządku. Należy pamiętać, że była to przestrzeń, w której w krótkim czasie dochodziło do masowych zbrodni dokonywanych przez dwa totalitarne reżimy. Holocaust doprowadził do zagłady społeczności żydowskiej, która przez pokolenia stanowiła integralną część wielu miast i miasteczek regionu. Niemiecki terror dotykał również Polaków i Ukraińców. Z kolei represje sowieckie pozostawiły głęboką traumę wśród mieszkańców tych ziem. W takiej rzeczywistości przemoc zaczęła być traktowana jako element codzienności Najbardziej dramatycznym fragmentem historii przedstawianej przez Pana Januszewskiego pozostają wydarzenia związane z masowymi mordami na polskiej ludności cywilnej.

Wołyń stał się symbolem tej tragedii. W 1943 roku doszło tam do kulminacji antypolskiej akcji prowadzonej przez Ukraińską Powstańczą Armię oraz struktury ukraińskiego podziemia nacjonalistycznego. Celem stała się polska ludność cywilna zamieszkująca region. Szczególnie tragicznym symbolem pozostaje 11 lipca 1943 roku, określany jako „krwawa niedziela”, kiedy zaatakowano liczne polskie miejscowości. Istota tej tragedii polegała na tym, że ofiarami nie byli przede wszystkim żołnierze uczestniczący w regularnych działaniach wojennych. Ginęli cywile: kobiety, dzieci, osoby starsze, całe rodziny. Niszczone były społeczności istniejące na tych terenach od pokoleń. W tym miejscu szczególnie ważne staje się rozróżnienie pomiędzy konfliktem zbrojnym a zbrodnią skierowaną przeciwko ludności cywilnej. Wojna sama w sobie jest tragedią, jednak nawet wojna posiada określone granice. Celowe atakowanie bezbronnej ludności ze względu na jej narodowość stanowi przekroczenie jednej z najbardziej fundamentalnych granic moralnych. Jednocześnie tytuł książki Pana Januszewskiego przypomina: „Nie tylko Wołyń”. Tragedia nie ograniczyła się bowiem do jednego regionu ani do jednego momentu. Antypolska przemoc objęła również inne obszary, przede wszystkim Małopolskę Wschodnią. Jeżeli pamięć zostanie ograniczona wyłącznie do jednego miejsca, możemy nie dostrzec pełnego charakteru procesu, którego celem było usunięcie polskiej ludności z terenów uznawanych przez nacjonalistów ukraińskich za przyszłe ziemie państwa ukraińskiego.

Jednym z największych wyzwań związanych z opisywaniem konfliktów narodowościowych jest właściwe określenie odpowiedzialności. Z jednej strony konieczne jest jednoznaczne wskazywanie sprawców, organizacji i ideologii odpowiedzialnych za zbrodnie. Próba budowania pojednania poprzez przemilczanie faktów prowadzi do fałszu historycznego i jest niesprawiedliwa wobec ofiar. Z drugiej strony równie niebezpieczne jest przenoszenie odpowiedzialności sprawców na cały naród. Nie każdy Ukrainiec był członkiem OUN czy UPA. Nie każdy popierał mordowanie Polaków. Historia zna przypadki Ukraińców, którzy ostrzegali polskich sąsiadów, pomagali im w ucieczce, ukrywali zagrożonych, dostarczali żywność, a niekiedy płacili za taką pomoc własnym życiem. Ich historie mają ogromne znaczenie. Pokazują bowiem, że nawet w rzeczywistości zdominowanej przez terror człowiek nie zostaje całkowicie pozbawiony możliwości wyboru. Można podporządkować się ideologii, ale można jej również odmówić. Można uznać sąsiada za wroga tylko dlatego, że należy do innego narodu, ale można również zobaczyć w nim człowieka. To jedna z najważniejszych lekcji moralnych płynących z historii tego okresu.

Pełny obraz konfliktu wymaga również uwzględnienia polskich działań odwetowych. W odpowiedzi na ataki powstawały polskie oddziały samoobrony, działała Armia Krajowa i inne struktury podziemia. Dochodziło również do akcji odwetowych, podczas których ginęła ukraińska ludność cywilna. Fakt ten powinien być obecny w rzetelnym opisie historii. Nie oznacza jednak automatycznego zrównania wszystkich działań ani rezygnacji z analizy ich skali, przyczyn i celów. Zadaniem historyka nie jest stworzenie wygodnego rachunku, w którym każdej zbrodni jednej strony należy koniecznie przyporządkować identyczną zbrodnię drugiej. Historia wymaga większej precyzji. Trzeba analizować konkretne wydarzenia, ich sprawców, ofiary, intencje oraz okoliczności.

Jednocześnie właśnie działania odwetowe pokazują jeden z najbardziej tragicznych mechanizmów konfliktów etnicznych. Zabójstwo wywołuje potrzebę odwetu. Odwet staje się uzasadnieniem kolejnego odwetu. Odpowiedzialność konkretnego sprawcy zostaje zastąpiona odpowiedzialnością zbiorową. W pewnym momencie ludzie zaczynają ginąć nie dlatego, że cokolwiek zrobili, lecz dlatego, że należą do określonego narodu. Wtedy konflikt polityczny zamienia się w katastrofę moralną Jednym z najbardziej przejmujących aspektów refleksji nad wydarzeniami lat 1918–1945 jest uświadomienie sobie, że za pojęciami takimi jak „konflikt narodowościowy”, „czystka etniczna”, „akcja odwetowa” czy „wysiedlenie” kryją się konkretne ludzkie doświadczenia. Historia operuje liczbami. Liczby są konieczne, ponieważ pozwalają określić skalę wydarzeń. Jednocześnie posiadają pewną wadę – przy bardzo dużych wartościach człowiek przestaje być zdolny do wyobrażenia sobie rzeczywistego wymiaru tragedii. Za każdą liczbą znajdował się jednak człowiek. Ktoś miał rodzinę. Ktoś budował dom. Ktoś planował przyszłość swoich dzieci. Ktoś pracował na roli, ktoś prowadził sklep, ktoś był nauczycielem, księdzem, rzemieślnikiem. Ludzie ci nie postrzegali własnego życia jako fragmentu przyszłego podręcznika historii.

 

Właśnie dlatego pamięć o ofiarach powinna mieć charakter nie tylko statystyczny, lecz również indywidualny. W przeciwnym razie istnieje ryzyko, że ofiary staną się wyłącznie argumentem używanym w sporach politycznych Książka Pisarza prowokuje również do refleksji nad współczesną rolą historii. Historia polsko-ukraińska nie zakończyła się przecież w 1945 roku. Wydarzenia z pierwszej połowy XX wieku pozostawiły pamięć przekazywaną w rodzinach i społecznościach. Dla potomków ofiar nie jest to wyłącznie abstrakcyjny problem naukowy. Jest to historia ich rodzin. Dlatego oczekiwanie, że trudne wydarzenia zostaną po prostu zapomniane w imię współczesnych interesów politycznych, jest nie tylko nierealistyczne, lecz również moralnie wątpliwe. Pojednanie nie może oznaczać amnezji.

Jednocześnie pamięć nie może stać się usprawiedliwieniem dla współczesnej nienawiści. To niezwykle trudna równowaga. Dzisiejszy człowiek nie ponosi osobistej odpowiedzialności za zbrodnie dokonane przez osoby należące kilkadziesiąt lat wcześniej do tego samego narodu. Odpowiedzialność karna i moralna za konkretne czyny należy do ich sprawców. Współczesne społeczeństwa posiadają natomiast odpowiedzialność innego rodzaju – odpowiedzialność za sposób, w jaki odnoszą się do własnej historii. Mogą ją badać. Mogą o niej mówić. Mogą upamiętniać ofiary. Mogą również przyznać, że w historii własnej wspólnoty istniały wydarzenia, z których nie można być dumnym. Dojrzałość historyczna narodu nie polega przecież na przekonaniu, że jego przedstawiciele zawsze byli wyłącznie bohaterami i ofiarami. Polega na zdolności przyjęcia również prawdy niewygodnej To jedno z najważniejszych pytań, jakie pojawia się podczas lektury publikacji dotyczących konfliktów polsko-ukraińskich. Odpowiedź powinna brzmieć: nie tylko można, ale trzeba.

Jeżeli chcemy zapobiegać podobnym tragediom, musimy wiedzieć, jakie procesy do nich prowadzą. Nie wystarczy stwierdzić, że sprawcy byli źli. Trzeba również pytać, dlaczego określona ideologia zdobyła wpływy, dlaczego zwykli ludzie godzili się na przemoc, dlaczego sąsiedzi występowali przeciwko sąsiadom i w jaki sposób wojna niszczyła wcześniejsze normy moralne. Zrozumienie tych procesów nie zmniejsza odpowiedzialności sprawców. Przeciwnie – pozwala lepiej zrozumieć naturę odpowiedzialności. Człowiek nie staje się sprawcą masowej przemocy w społecznej próżni. Wcześniej ktoś tworzy ideologię. Ktoś wskazuje wroga. Ktoś rozpowszechnia propagandę. Ktoś przekonuje, że przemoc jest konieczna. Ktoś przestaje reagować na pierwsze przypadki łamania norm. Dlatego zbrodnie masowe posiadają swoją historię jeszcze zanim zostaną popełnione. Tytuł książki Pana Bartosza Januszewskiego można interpretować na kilku poziomach.

Najbardziej oczywiste znaczenie ma charakter geograficzny. Tragedia polskiej ludności podczas II wojny światowej nie ograniczała się wyłącznie do Wołynia. Istnieje jednak również znaczenie historyczne. „Nie tylko Wołyń” oznacza: nie tylko rok 1943. Nie tylko UPA. Nie tylko masowe mordy. Jeżeli chcemy zrozumieć tragedię, musimy zobaczyć wcześniejsze konflikty o granice, doświadczenie II Rzeczypospolitej, radykalizację nacjonalistyczną, działalność terrorystyczną, represje państwowe, okupację sowiecką, okupację niemiecką oraz stopniową destrukcję norm społecznych. Jest również trzecie znaczenie – moralne. Nie tylko sprawcy. Nie tylko ofiary. Również świadkowie, ludzie ratujący innych, osoby odmawiające uczestnictwa w przemocy, rodziny próbujące przetrwać pomiędzy walczącymi stronami. Historia jest zawsze bardziej skomplikowana niż polityczny slogan. Najważniejszym wnioskiem, jaki można wyprowadzić z lektury książki Januszewskiego, jest dla mnie świadomość, że przemoc masowa nie rozpoczyna się nagle. Najpierw zmienia się język. Człowiek przestaje być człowiekiem, a staje się przedstawicielem grupy. Nie jest już Janem czy Mykołą, sąsiadem, kolegą ze szkoły czy człowiekiem mieszkającym w domu obok. Staje się „Polakiem”, „Ukraińcem”, „wrogiem”, „okupantem”, „zdrajcą”.

Następnie pojawia się zbiorowa odpowiedzialność. Jeżeli przedstawiciel danej grupy popełnił zbrodnię, winni zaczynają być wszyscy. Jeżeli ktoś został skrzywdzony przez przedstawiciela innego narodu, każdy przedstawiciel tego narodu może zostać uznany za potencjalny cel odwetu. To moment niezwykle niebezpieczny. Znika odpowiedzialność indywidualna, będąca jednym z fundamentów moralności i prawa. W jej miejsce pojawia się logika plemienna. Historia Wołynia pokazuje, do czego taka logika może doprowadzić.

Czytając o wydarzeniach sprzed kilkudziesięciu lat, łatwo uznać je za zamknięty rozdział. Byłoby to jednak zbyt proste. Historia nie powtarza się mechanicznie, ale mechanizmy społeczne mogą powracać. Również współczesny świat zna język nienawiści, radykalizację, propagandę, dzielenie społeczeństw na „nas” i „ich”, tworzenie stereotypów narodowych oraz przypisywanie całym grupom odpowiedzialności za działania jednostek. Dlatego poznawanie historii konfliktu polsko-ukraińskiego powinno mieć wymiar nie tylko poznawczy, lecz także obywatelski. Historia uczy nas rozpoznawać moment, w którym patriotyzm przestaje oznaczać miłość do własnej ojczyzny, a zaczyna oznaczać pogardę dla cudzej. To fundamentalna różnica. Można kochać własny kraj bez nienawiści wobec sąsiada. Można pielęgnować własną kulturę bez negowania cudzej. Można pamiętać o własnych ofiarach bez uznawania współczesnych przedstawicieli innego narodu za winnych zbrodni dokonanych przez poprzednie pokolenia.

„Nie tylko Wołyń. Polacy i Ukraińcy – krótka historia najtrudniejszego ćwierćwiecza 1918–1945” Pana Bartosza Januszewskiego jest książką dotyczącą historii szczególnie trudnej, ponieważ dotyka zarówno polityki, ideologii i wojny, jak i najbardziej osobistego wymiaru ludzkiego cierpienia. Największą wartością publikacji jest osadzenie tragedii Wołynia w szerszym kontekście historycznym. Dzięki temu wydarzenia lat 1943–1944 nie jawią się jako nagły, niezrozumiały wybuch przemocy, lecz jako kulminacja procesów rozwijających się przez wcześniejsze dziesięciolecia. Nie oznacza to, że wcześniejsze konflikty usprawiedliwiały późniejsze zbrodnie. Nic nie usprawiedliwia świadomego mordowania bezbronnej ludności. Jednak bez poznania wcześniejszej historii nie jesteśmy w stanie zrozumieć, jak społeczeństwa dochodzą do momentu, w którym rzeczy wcześniej niewyobrażalne zaczynają być przedstawiane jako dopuszczalne. Historia polsko-ukraińska lat 1918–1945 pokazuje również dramatyczną cenę niespełnionych aspiracji narodowych, błędów politycznych, radykalnych ideologii, wojny i upadku struktur państwowych. Pokazuje, jak łatwo konflikt polityczny może przekształcić się w konflikt społeczny, a następnie w przemoc wymierzoną w zwykłych ludzi. Jednocześnie nie jest to historia pozbawiona przykładów człowieczeństwa. Obok sprawców byli ludzie, którzy ratowali sąsiadów. Obok nienawiści istniała solidarność. Obok podporządkowania się przemocy pojawiała się odmowa uczestnictwa w niej. Właśnie te indywidualne wybory przypominają, że historia nie jest abstrakcyjną siłą działającą niezależnie od ludzi. Tworzą ją konkretni ludzie poprzez swoje decyzje.

Dlatego pamięć o wydarzeniach Wołynia, Galicji Wschodniej i innych miejsc naznaczonych konfliktem powinna służyć przede wszystkim ofiarom. Nie powinny one być wykorzystywane jako argument przeciwko współczesnemu narodowi ukraińskiemu, ale nie powinny również zostać zapomniane w imię aktualnej polityki. Prawda i pojednanie nie są pojęciami przeciwstawnymi. Przeciwnie – pojednanie, które wymaga przemilczenia prawdy, pozostaje pojednaniem pozornym. Dojrzałe relacje między narodami wymagają zdolności do rozmowy również o wydarzeniach, które są bolesne, niewygodne i mogą prowadzić do sporów. Warunkiem takiej rozmowy powinno być jednak odrzucenie zarówno relatywizowania zbrodni, jak i odpowiedzialności zbiorowej.

Po lekturze książki Januszewskiego pozostaje zatem nie tylko wiedza dotycząca wydarzeń z lat 1918–1945, lecz również fundamentalne pytanie o sposób korzystania z historii. Czy pamięć ma służyć podtrzymywaniu dawnych konfliktów? Czy może stać się fundamentem bardziej odpowiedzialnej przyszłości? Wydaje się, że największym obowiązkiem wobec ofiar jest nie tylko zapamiętanie ich cierpienia, lecz również zrozumienie mechanizmów, które do tego cierpienia doprowadziły. Nie jesteśmy w stanie zmienić przeszłości. Nie możemy przywrócić życia zamordowanym ani cofnąć wydarzeń, które na dziesięciolecia zatruły relacje polsko-ukraińskie. Możemy jednak zdecydować, w jaki sposób będziemy o tej historii mówić. Możemy używać jej jako broni. Możemy również potraktować ją jako ostrzeżenie. Drugie rozwiązanie wydaje się znacznie trudniejsze, ponieważ wymaga jednocześnie pamięci, odwagi, uczciwości i zdolności do dostrzegania człowieka również po drugiej stronie narodowego konfliktu. Jest jednak jedyną drogą, która nadaje historycznej pamięci głębszy sens. W tym właśnie widzę szczególną wartość książki „Nie tylko Wołyń”. Przypomina ona, że za wielkimi hasłami politycznymi zawsze znajdują się ludzie, a konsekwencje radykalnych ideologii ostatecznie ponoszą najczęściej ci, którzy sami nie decydowali o polityce. Historia najtrudniejszego ćwierćwiecza stosunków polsko-ukraińskich powinna więc pozostać nie tylko przedmiotem badań historyków, lecz także ważną lekcją dla kolejnych pokoleń.

 

Lekcją mówiącą, że pamięć jest konieczna, prawda nie powinna podlegać negocjacjom, odpowiedzialność musi być nazywana po imieniu, ale dziedziczenie nienawiści nie jest obowiązkiem następnych pokoleń. Być może właśnie na tym polega najdojrzalsza forma pamięci historycznej: pamiętać o krzywdzie, oddać sprawiedliwość ofiarom, uczciwie mówić o sprawcach, a jednocześnie nie pozwolić, aby tragedia przeszłości stała się źródłem nowych tragedii.

Książkę do recenzji otrzymałam od Instytutu Pamięci Narodowej