Historia w fotografii

 „Wojna sprawdza nie siłę ramion, lecz siłę sumienia.” – autor nieznany

Książka „Sprawiedliwi i ich świat w fotografii Józefa Ulmy” autorstwa Pana Mateusza Szpytmy to publikacja, która w wyjątkowy sposób łączy historię, fotografię i refleksję moralną. Autor, historyk i badacz dziejów rodziny Ulmów, podejmuje próbę odtworzenia świata, który został brutalnie przerwany przez wojnę, ale zachował się w kadrach fotograficznych wykonanych przez Józefa Ulmę. Dzięki temu książka nie jest jedynie zapisem faktów historycznych, lecz także poruszającym świadectwem codziennego życia, relacji międzyludzkich oraz wartości, jakimi kierowali się bohaterowie tej opowieści. Centralnym punktem publikacji jest historia rodziny Ulmów z Markowej – Józefa i Wiktorii oraz ich dzieci – którzy podczas niemieckiej okupacji zdecydowali się na ukrywanie Żydów, mimo że groziła za to kara śmierci. Decyzja ta zakończyła się tragedią: 24 marca 1944 roku niemieccy żandarmi zamordowali zarówno rodzinę Ulmów, jak i ukrywanych przez nich Żydów. Pan Szpytma nie skupia się jednak wyłącznie na samym akcie zbrodni. Jego celem jest pokazanie życia, które istniało przed tym wydarzeniem – świata zwyczajnego, spokojnego, wypełnionego pracą, rodziną i nadzieją.

Wyjątkowość książki polega na wykorzystaniu fotografii jako pełnoprawnego źródła historycznego. Józef Ulma był pasjonatem fotografii i z dużą wrażliwością dokumentował życie swojej rodziny oraz lokalnej społeczności. Zdjęcia przedstawiają sceny codzienne: dzieci bawiące się przed domem, rodzinne portrety, pracę w gospodarstwie, sąsiadów i znajomych. Fotografie te mają ogromną wartość emocjonalną, ponieważ pokazują ludzi, którzy jeszcze nie wiedzą, jaki los ich czeka. Dzięki temu czytelnik nie postrzega Ulmów wyłącznie jako bohaterów tragicznej historii, ale jako zwyczajnych ludzi – rodziców, dzieci, sąsiadów. Pisarz umiejętnie interpretuje fotografie, nadając im głębszy sens. Każdy obraz zostaje osadzony w kontekście historycznym i społecznym. Autor wyjaśnia realia życia na wsi w okresie międzywojennym i wojennym, opisuje relacje między Polakami i Żydami oraz warunki panujące pod niemiecką okupacją. Dzięki temu czytelnik lepiej rozumie, jak trudna i ryzykowna była decyzja o niesieniu pomocy Żydom. Fotografie nie są tu jedynie ilustracją – stają się świadectwem świata wartości, w którym ważne były solidarność, empatia i odpowiedzialność za drugiego człowieka.

Istotnym wątkiem książki jest pojęcie „sprawiedliwości” i sens tytułowego określenia „Sprawiedliwi”. Autor pokazuje, że Ulmowie nie postrzegali swojego czynu jako heroicznego. Pomoc była dla nich naturalnym odruchem wynikającym z wiary, wychowania i przekonań moralnych. Pan Szpytma podkreśla, że prawdziwe bohaterstwo często rodzi się w ciszy i codzienności, a nie w wielkich gestach. Fotografie Józefa Ulmy doskonale to ilustrują – nie ma w nich patosu ani heroizacji, jest natomiast spokój, bliskość i prostota. Książka skłania również do refleksji nad rolą pamięci historycznej. Dzięki zachowanym zdjęciom możliwe jest przywrócenie imion, twarzy i historii ludziom, którzy mieli zostać zapomniani. Pisarz pokazuje, że fotografia ma moc przeciwstawiania się przemijaniu i przemocy – utrwala to, co miało zostać zniszczone. W tym sensie praca Józefa Ulmy zyskuje wymiar symboliczny: jego zdjęcia stają się cichym protestem przeciwko nieludzkości wojny. „Sprawiedliwi i ich świat w fotografii Józefa Ulmy” to także książka o odpowiedzialności współczesnego czytelnika. Pan Szpytma nie narzuca ocen, lecz zachęca do zadawania pytań: jak my zachowalibyśmy się w podobnej sytuacji? Czy potrafilibyśmy zaryzykować własne życie dla innych? Publikacja uczy, że historia nie jest abstrakcyjnym zbiorem dat, lecz opowieścią o realnych ludziach i ich wyborach.

Podsumowując, książka Pana Mateusza Szpytmy to poruszające i wartościowe dzieło, które łączy rzetelność historyczną z głęboką refleksją moralną. Dzięki fotografiom Józefa Ulmy czytelnik może spojrzeć w oczy ludziom sprzed lat i dostrzec w nich uniwersalne ludzkie doświadczenie. Jest to publikacja, która nie tylko dokumentuje przeszłość, ale także uczy wrażliwości, empatii i odpowiedzialności za pamięć o tych, którzy zapłacili najwyższą cenę za wierność swoim wartościom.

Książkę do recenzji otrzymałam od Instytutu Pamięci Narodowej.