Ludzie, ludziom...

 „Wojna nie określa, kto ma rację, lecz kto pozostaje.”

— Bertrand Russell

II wojna światowa pozostawiła po sobie nie tylko ogromne zniszczenia materialne, lecz przede wszystkim niewyobrażalną liczbę ofiar oraz trudne pytania natury moralnej i prawnej. Jednym z najbardziej dramatycznych przykładów niemieckiego terroru okupacyjnego na ziemiach polskich był mord dokonany 24 marca 1944 roku w Markowej na rodzinie Ulmów oraz na ośmiu Żydach, których ta rodzina ukrywała. Wydarzenie to stało się symbolem zarówno heroizmu Polaków ratujących Żydów, jak i bezwzględności niemieckiego aparatu represji. Książka Pana Wojciecha Hanusa „Zbrodnia (nie)osądzona”, wydana przez Instytut Pamięci Narodowej, podejmuje ten temat w sposób nietypowy, koncentrując się na losach sprawców zbrodni, a nie wyłącznie na ofiarach. Dzięki temu publikacja ta wnosi nową, niezwykle ważną perspektywę do badań nad historią okupacji niemieckiej.

Autor książki stawia sobie za cel ukazanie mechanizmów odpowiedzialności oraz bezkarności niemieckich żandarmów, którzy brali udział w mordzie w Markowej. Pan Hanus nie ogranicza się do opisu samego wydarzenia, lecz szczegółowo analizuje biografie sprawców, ich służbę w strukturach III Rzeszy oraz powojenne losy. Taki sposób narracji pozwala czytelnikowi zrozumieć, że zbrodnia ta nie była dziełem abstrakcyjnego systemu, lecz konkretnych ludzi, którzy podejmowali świadome decyzje i ponoszą za nie odpowiedzialność moralną oraz prawną. W książce szczególne miejsce zajmuje opis realiów okupacyjnych panujących na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Niemieckie prawo przewidywało karę śmierci za jakąkolwiek pomoc udzielaną Żydom, a egzekucje miały charakter pokazowy i odstraszający. Pisarz podkreśla, że mord w Markowej nie był aktem przypadkowej przemocy, lecz elementem przemyślanej polityki terroru. Niemieccy żandarmi działali w przekonaniu, że ich czyny są zgodne z obowiązującym prawem okupacyjnym, co jednak w żaden sposób nie usprawiedliwia dokonanej zbrodni.

Pan Hanus bardzo dokładnie rekonstruuje przebieg wydarzeń z 24 marca 1944 roku. Opisuje moment odkrycia kryjówki Żydów, decyzję o natychmiastowej egzekucji oraz brutalne zabójstwo całej rodziny Ulmów, w tym dzieci i nienarodzonego jeszcze dziecka. Szczególnie wstrząsające jest ukazanie bezwzględności sprawców, którzy nie wykazali żadnych oznak wahania czy współczucia. Autor unika sensacyjności, jednak surowość faktów sprawia, że opis ten wywołuje silne emocje i pozostaje w pamięci czytelnika. Jednym z najważniejszych aspektów książki jest analiza powojennych losów niemieckich żandarmów. Pisarz pokazuje, jak trudne było ich odnalezienie i pociągnięcie do odpowiedzialności karnej po zakończeniu wojny. Zmieniające się granice, chaos powojenny oraz brak pełnej współpracy międzynarodowej sprawiły, że większość sprawców uniknęła kary. Jedynie Josef Kokott został skazany, choć i w jego przypadku wyrok był wielokrotnie łagodzony. Fakt ten skłania autora do refleksji nad nieskutecznością powojennych rozliczeń oraz nad problemem bezkarności sprawców zbrodni wojennych. Tytuł książki ma głębokie znaczenie symboliczne. „Zbrodnia (nie)osądzona” wskazuje na rozdźwięk pomiędzy wagą popełnionego czynu a rzeczywistym wymiarem sprawiedliwości. Z jednej strony zbrodnia została udokumentowana i opisana, z drugiej zaś większość jej sprawców nigdy nie poniosła konsekwencji prawnych. Autor pokazuje, że brak wyroków sądowych nie oznacza jednak braku osądu moralnego i historycznego. To właśnie praca historyków staje się formą przywracania sprawiedliwości i pamięci o ofiarach.

Książka Pana Hanusa pełni również ważną funkcję edukacyjną. Uczy, że historia nie jest jedynie zbiorem dat i faktów, lecz przestrzenią refleksji nad ludzkimi wyborami. Zestawienie postawy niemieckich żandarmów z postawą rodziny Ulmów uwypukla dramatyczny kontrast pomiędzy złem a dobrem. Ulmowie, świadomi grożącej im kary, zdecydowali się pomagać prześladowanym, kierując się wartościami humanitarnymi i chrześcijańskimi. Żandarmi natomiast, choć mieli możliwość odmowy lub złagodzenia swoich działań, wybrali bezwzględne posłuszeństwo wobec systemu. Pisarz nie narzuca czytelnikowi jednoznacznych ocen, lecz poprzez rzetelną analizę źródeł skłania do samodzielnych wniosków. Pokazuje, że nawet w warunkach totalitarnego terroru jednostka zachowuje zdolność wyboru, a odpowiedzialność za czyny nie znika wraz z wykonywaniem rozkazów. To przesłanie czyni książkę aktualną także we współczesnych dyskusjach o odpowiedzialności moralnej i prawnej. Pod względem warsztatu historycznego publikacja stoi na bardzo wysokim poziomie. Pan Hanus korzysta z akt sądowych, dokumentów archiwalnych, zeznań świadków oraz wcześniejszych opracowań naukowych. Dzięki temu książka ma solidne podstawy źródłowe, a jednocześnie pozostaje przystępna w odbiorze. Styl narracji łączy precyzję naukową z klarownym językiem, co sprawia, że lektura jest zrozumiała również dla osób niebędących specjalistami w dziedzinie historii.

Podsumowując, „Zbrodnia (nie)osądzona” Pana Wojciecha Hanusa to publikacja niezwykle ważna i potrzebna. Ukazuje ona nie tylko dramat rodziny Ulmów i ukrywanych przez nich Żydów, lecz także problem bezkarności sprawców zbrodni wojennych. Pisarz przypomina, że pamięć o ofiarach musi iść w parze z rzetelnym rozliczeniem sprawców, nawet jeśli następuje ono jedynie na kartach historii. Książka ta stanowi istotny wkład w badania nad okupacją niemiecką oraz ważną lekcję moralną dla kolejnych pokoleń, ucząc, że zło musi być nazywane po imieniu, a prawda – niezależnie od upływu czasu – powinna zostać zachowana.

Istotnym uzupełnieniem rozważań zawartych w książce Pana Wojciecha Hanusa jest problem pamięci historycznej oraz sposobu, w jaki współczesne społeczeństwo odnosi się do wydarzeń z okresu II wojny światowej. Autor, choć koncentruje się przede wszystkim na losach sprawców, pośrednio wpisuje swoją pracę w szerszą debatę o konieczności zachowania pamięci o ofiarach niemieckiego terroru. Zbrodnia w Markowej nie jest bowiem jedynie tragicznym epizodem lokalnej historii, lecz wydarzeniem o znaczeniu ogólnonarodowym i uniwersalnym. Szczególną rolę w tym kontekście odgrywa postać rodziny Ulmów, która w ostatnich latach stała się symbolem bezinteresownej pomocy i najwyższego poświęcenia. Beatyfikacja Józefa i Wiktorii Ulmów wraz z dziećmi nadała ich historii wymiar nie tylko historyczny, ale również moralny i duchowy. W zestawieniu z tą perspektywą książka Pana Hanusa nabiera dodatkowego znaczenia – pokazuje bowiem dramatyczny kontrast pomiędzy ofiarami, które zostały wyniesione na ołtarze jako wzór heroizmu, a sprawcami, którzy w większości nigdy nie ponieśli odpowiedzialności za swoje czyny. Pisarz uświadamia czytelnikowi, że pamięć o zbrodni nie może ograniczać się jedynie do upamiętnienia bohaterów. Równie ważne jest przypominanie, kto był odpowiedzialny za śmierć niewinnych ludzi i jakie mechanizmy umożliwiły sprawcom uniknięcie kary. Tylko pełne i uczciwe przedstawienie historii – obejmujące zarówno ofiary, jak i sprawców – pozwala uniknąć uproszczeń oraz fałszywego poczucia zamknięcia przeszłości.

W tym kontekście szczególnie istotna jest rola Instytutu Pamięci Narodowej jako wydawcy publikacji. IPN, podejmując temat trudny i niejednoznaczny, realizuje swoją misję badania oraz upowszechniania wiedzy o najnowszej historii Polski. Książka Hanusa wpisuje się w nurt badań, które nie tylko dokumentują zbrodnie nazistowskie, ale również analizują ich długofalowe konsekwencje – prawne, społeczne i moralne. Dzięki temu publikacja staje się ważnym narzędziem edukacyjnym, szczególnie dla młodego pokolenia, które zna II wojnę światową głównie z podręczników szkolnych. Współczesny wymiar książki polega także na przypomnieniu, że problem odpowiedzialności za zbrodnie wojenne nie jest wyłącznie kwestią przeszłości. Autor pokazuje, że brak rozliczeń prowadzi do poczucia niesprawiedliwości i może sprzyjać relatywizowaniu winy. „Zbrodnia (nie)osądzona” stanowi więc przestrogę przed zapominaniem oraz przed sprowadzaniem historii do wygodnych uproszczeń. Jest to publikacja, która zmusza do refleksji nad tym, jak współczesne społeczeństwa powinny reagować na zło, nawet wtedy, gdy jego sprawcy dawno już nie żyją.

Byłam dwa razy w Muzeum Pamięci Rodziny Ulmów w Markowej, jest to miejsce, które zmusza odwiedzającego do przemyśleń w jakim kierunku zmierza nasz świat. Okazuje się, że przeszłość miesza się z teraźniejszością.

Książkę do recenzji otrzymałam od Instytutu Pamięci Narodowej.